Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Ākea Kahikina. Click here to read this article in English.

ʻO ke komikina nāna e mālama nei i ka ʻāina hoʻokūʻonoʻono Hawaiʻi, nāna nō i hoʻāpono mua i hale hoʻolako ikehu hou ma Hilo, kahi i hiki ke hoʻolako ʻia ka hapakolu o ka uila e pono ai ko ka Moku o Keawe. 

E loaʻa ana i ke Keʻena o ka ʻĀina Hoʻokūʻonoʻono Hawaiʻi ke kālā he $40,000 a ʻoi mai ka papahana wāwahimeaola, a koi ʻia ka hui kūkulu hale e hoʻihoʻi i ka makepono kaiāulu i nā Kānaka e noho ʻāina hoʻokūʻonoʻono ma ia kaiāulu. 

Civil Beat stories ma ka ʻōlelo Hawaiʻi

‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

Read More

Eia naʻe, ua ʻōlelo aku nā kānaka noho ʻāina hoʻokūʻonoʻono i ke Komikina Home Hawaiʻi, ka mea hoʻi e mālama i ke keʻena, ua pilikia ʻē lākou i ka hana a nā ʻoihana ma Hilo. Pili loa ko lākou mau hale i ko ke kaona waihona ʻōpala a me ka hale kaekene i kāemikala ʻia, kahi hale hana ʻaila a me ke kahua hoʻolulu mokulele, a ʻo ka pilikia akula nō ia o ko lākou olakino, ka ihu, me ka pepeiao. 

“Hoʻoili ʻia nā mea a pau ma luna o ka Hawaiʻi, e laʻa ke kaekene, ka waihona ʻōpala, nā mea a pau,” wahi a Jade Makua, he kamaʻāina no Panaʻewa. “ʻO ka Hawaiʻi mau nō. No ke aha?”

ʻO Alahao, ʻo ia hoʻi ka papahana ikehu ola hou, ka i hoʻolālā ʻia no kahi māhele ʻāina he 12 ʻeka i Panaʻewa ma ke alanui ʻo Railroad, nāna nō e hoʻā i diesel mai ka ʻaila lāʻau mai. Wahi a Hawaiʻi Land & Power, ka hui e hoʻolālā i ia papahana, he $250 miliona ke kumukūʻai o ua papahana nei me ke kālā maiā Lotus Infrastructure, he hui hoʻopuka waiwai ma Konetikuta. 

Ke ʻimi nei ʻo Hawaiʻi Land & Power i ʻaelike kūʻai ikehu me Hawaiian Electric Co. e hoʻolako i uate he 60 pā miliona, he hapakolu o ka uila he 180 uate pā miliona e pono ai ko ka Moku o Keawe i kēlā me kēia lā. 

ʻO Pacific Biodiesel, ka i loaʻa kekahi mau pono lako ma Puna, nāna nō e hoʻolako ana i ka wāwahi no ka hale ikehu, wahi a nā luna papahana. 

Kekahi moʻolelo pili: This Plant Can Power Grids, Planes, Poultry And Cattle. Hawaiʻi Isn’t Sold

ʻO ke koha pāloka a ke komikina, ʻo ia ka mea e hoʻāpono i ka hui kūkulu hale e hele i ka ʻāina no ka hana mua ʻana ma laila a e ana i ke ʻano o ia ʻāina. ʻO DHHL, ka mea nona ke kuleana e hoʻolako hale no ke koena o nā Kānaka Maoli he 29,000 e kakali nei, na ia keʻena e uku ʻia he $40,000 i kēlā me kēia makahiki a hiki i ka makahiki 2028, ka wā e hoʻonui ʻia ana ka uku noho ʻāina i $60,000. 

Mahuʻi ʻia, hoʻomaka ke kūkulu ʻana i ka makahiki 2029. E kūkā ʻia ana ka helu maoli o ka uku noho ʻāina ma hope, ke ʻae ʻia ʻo Hawaiʻi Land & Power e hoʻolimalima ʻāina no kekahi wā lōʻihi. 

ʻO ka ikehu e hoʻolako ʻia e ua papahana nei, e hoʻoili ʻia ana i kā HECO pono lako ma ka ʻaoʻao ʻēkoʻa o ke alanui ma waena o kēia mau hale ʻelua. 

Koe wale ka ʻāpono ʻia ʻana e nā luna hoʻokō o ka mokuʻāina, a he koina nō ia. 

E Makepono Ana Nā Kamaʻāina?

ʻO nā hopohopo i pili i ka ʻāina, ʻo ia ka mea nui no nā kamaʻāina ma ka hālāwai ma ka Pōʻalua me ka Pōʻakolu. 

ʻO Maile Luʻuwai, ka pelekikena o ka Panaʻewa Farmers Association, ua ʻōlelo maila ʻo ia, hopohopo kēia i ka noho kokoke ʻana i ka hale ikehu he ʻelua alanui mai kahi kikowaena kaiāulu e hoʻolālā ʻia nei, kahi e mālama nei kēia hui i nā ʻaha hana, a loaʻa i ia hui nā hoʻolālā no nā papahana mahiʻai me nā hale. 

Ua makemake ʻo Luʻuwai e hōʻoia i ko ka papahana noiʻi pono ʻana i kāna hopena ma o nā hoʻopuka ea ʻana mai ka hale ikehu mai ma luna o ke kaiāulu e noho kokoke ana. 

Wahi a Dan Giovanni, kekahi o nā hoa kūkā o ka papahana, ua palekana ka hale hoʻā wāwahimeaola, akā, ua hōʻike leʻa ʻo ia i kona hopohopo ponoʻī i ka waiho ʻana i nā pākali ma laila. 

Ua kuhi ʻo ia i nā ahi ma kekahi hale waihona pākali i Moss Landing, Kaleponi, ka mea i pono ai ka ʻauheʻe ʻana o nā kānaka he nui. Hakanele ka wai i ke kinai ʻana i ke ahi he lithium-ion, ka mea e hiki ke “ʻā loa a hiki i kona kinai ʻana iā ia iho,” wahi a Giovanni. 

“He pilikia nō paha kēia e makaʻala ai,” wahi āna. 

Koi ʻo HECO i kēia papahana e hoʻolako mai i nā waiwai kaiāulu he $90,000 a i $180,000 i kēlā me kēia makahiki e hana ai kēia pono lako, wahi a David Berryhill, ka ʻona o Hawaiʻi Land & Power. 

Ua ʻōlelo aku nā kānaka noho ʻāina hoʻokūʻonoʻono i ke komikina penei, makemake ʻia ka hōʻoia ʻana a ka hui papahana i kona hoʻokō ʻana i nā mea i hoʻohiki ʻia no ka hoʻolako waiwai. Wahi a John McBride, kahi kanaka noho ʻāina hoʻokūʻonoʻono, ʻo nā papahana ma mua, e laʻa ka hale kaekene me ke kahua hoʻolulu mokulele nāna e lawelawe i ko Hilo, he ʻuʻuku nō ka makepono o ia mau papahana. 

“ʻAʻole mākou i makepono iki i ke kūlana paʻakikī a puni mākou, ʻaʻole hoʻokahi manawa,” wahi āna. 

ʻO Pat Kahawaiolaa, kekahi kanaka noho ʻāina hoʻokūʻonoʻono i Keaukaha, ua aʻoaʻo ʻo ia penei, e kūkā aku ka hui papahana me HECO no ka hoʻēmi ʻana i ka pila uila he 30% no nā kānaka noho ʻāina hoʻokūʻonoʻono e noho kokoke ana, ma kahi o ka hāʻawi waiwai he kālā. 

Ma mua o ka hoʻāpono ʻokoʻa ʻana i ka palapala ʻaelike mua no ka papahana, ua paipai nā lālā o ke Komikina Home Hawaiʻi i nā luna papahana e hoʻolohe mai i ke kaiāulu ʻāina hoʻokūʻonoʻono no ʻekolu mau makahiki. Hiki i kekahi pūʻulu waiwai kaiāulu ikaika ke kōkua i ka papahana ma ka wā e kūkā ai ka ʻaelike kaʻana ikehu me HECO, wahi a Kali Watson, ka luna noho o ke keʻena. 

“He piliwaiwai kēia ma ko ʻoukou ʻaoʻao,” wahi āna. “Na ʻoukou nō e hoʻopau nei i kēia kālā he nui. Makemake wau e ʻike i ko ʻoukou lanakila ʻana.” 

Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.