Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Ākea Kahikina. Click here to read this article in English.

ʻO ka hoʻolālā na Richard Bissen, ka meia o Maui, ke hoʻolilo i nā hale hoʻokipa malihini he mau kaukani i mau hale noho loa, hiki ia hoʻolālā ke hoʻēmi i ke kumukūʻai noho hale a e hōʻoi i ka ʻoluʻolu o ka noho ʻana ma ko Maui Kalana, wahi a kekahi noiʻi i hōʻike ʻia ma ka Pōʻakahi e ka University of Hawaiʻi Economic Research Organization. 

Akā, hiki ia hoʻolālā ke hoʻonāwaliwali i ko Maui hoʻokele waiwai nāna e kaukaʻi aku i ka ʻoihana hoʻokipa malihini ʻana, a hiki hoʻi ke hoʻonui i ke kāpae ʻoihana ʻana a hoʻēmi nui i ka nui kālā mai ka ʻauhau ʻana, wahi a ka noiʻi. 

Civil Beat stories ma ka ʻōlelo Hawaiʻi

‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

Read More

Ua hoʻolaha ʻia ua noiʻi nei ma hope pono o kā Civil Beat ʻatikala i pili i ka hopena o ka hana lolohi a ka ʻAha Kalana o Maui he mau mahina ma ka ʻāpono ʻana i ia hoʻolālā, ʻo ia hoʻi ka paneʻe ʻana i nā lā palena pau no ka hoʻokō papahana ʻana. Wahi a Alice Lee, ka luna noho o ka ʻaha, makemake nā lālā i ʻikepili hou no ka makepono a me ka makehewa o ia papahana. 

“ʻO kā mākou kālailaina, nāna nō e hōʻike mai ana penei, he hopena laulā ko kēia kulekele ma luna o ka hoʻokele waiwai, me nā makepono e hoʻolālā ʻia a me nā makehewa e hoʻolālā ʻole ʻia,” wahi a nā mea kākau o ka noiʻi. ʻO ia noiʻi, ka i alakaʻi ʻia e Carl Bonham, ka luna hoʻokō o UHERO, ua hoʻomākaukau ʻia no ka Hawaiʻi Community Foundation, ka mea e mālāma nei i ke kālā he mau miliona mai nā hāʻawi manawaleʻa lehulehu ʻole ʻana no ka hoʻoponopono ʻana iā Maui ma hope o nā ahi ma ʻAukake 2023. 

ʻO kā Bissen papahana, ka i hoʻolauna mua ʻia ma Mei, he mea ia e kāpae aku ana i nā hoʻopakele noho loa ʻana e ʻāpono i nā keʻena noho e kū me he hale hoʻokipa malihini lā. E like me ka mea e hāpai ʻia, e pau ana nā hoʻopakele ʻana no nā keʻena noho ma Maui Komohana ma ka lā 1 o Iulai, a ma ka lā 1 o Ianuali hoʻi no nā keʻena ma ke koena o ke kalana. 

I kekahi ʻōlelo hoʻolaha ma ka Pōʻakahi, ua kuhi mai ʻo Bissen, na kā UHERO noiʻi e hoʻākāka ana i ke koho a nā mea haku kulekele ma ka wā e holomua ai ka papahana, akā, ua kānalua ʻo ia i ke kaukaʻi nui ʻana i nā laʻana hoʻokele waiwai e like me nā mea i nānā ʻia e nā mea kākau o ka noiʻi. 

“ʻAʻole hōʻike ia mau laʻana i nā mea i ʻike ʻia e ko mākou kamaʻāina, e laʻa nā ʻohana e noho i hale hoʻokahi ma muli o ka nele o nā hanauna ʻōpio i ke kālā ʻole e lawa ai ke kūʻai hale hou aku, nā limahana e hele mamao ana no ka hana a i ʻole ko lākou haʻalele ʻokoʻa ʻana iā Maui, a me ka ulu ʻana o ka pilikia o ko kākou ʻōnaepuni a me ko kākou kuleana i ka ʻāina,” wahi a Bissen i ʻōlelo mai ai. “ʻO ka mea nui, ʻaʻole hōʻoia kēia mau laʻana i ka nalowale moʻomeheu ʻana ke kīpaku ʻia ko kākou kaiāulu — ke kīpaku ʻia nā hanauna he nui i loaʻa ai ka ʻike kuʻuna me ke aloha mai nā kaiāulu nāna nō i hoʻomau aku i ia mau mea.”

Ua hoʻopilikia ʻē ʻia nā palena pau o kēia papahana, ʻoiai, ʻaʻole i ʻāpono ka ʻaha i kēia papahana, a ma ka moʻohelu kālā a ka meia i hāpai ʻia no kēia makahiki kālā e hiki mai ana, ʻaʻole hōʻike ʻia ke emi ʻana o ka nui kālā ʻauhau a nā loea hoʻokele waiwai i wānana aku ai ke hoʻololi ʻia ke kulekele. 

Ua ʻōlelo mai ʻo Lee, makemake ʻo ia e ʻāpono ka ʻaha i ka papahana i hoʻouna ʻia mai, akā, ua paneʻe ʻia ka ʻāpono ʻana no ka noiʻi hou ʻana aku. ʻAʻole mōakāka ke ʻano e pili ai ʻo UHERO i ka hoʻokō ʻana i kona makemake. 

Hiki Ke Emi Ke Kumukūʻai Keʻena Noho He 20–40%

ʻO nā hale e nānā ʻia nei, aia lākou ma kahi papa helu i kapa ʻia ʻo Minatoya, he loio kalana kahiko ʻo Richard Minatoya nona ka manaʻo kānāwai i hoʻāpono ʻia ai ka hoʻohana ʻia ʻana o kēia ʻano hale ma ke ʻano he hale hoʻokipa malihini. 

I loko nō o ka noho ʻia ʻana o nā hale he 7,000 a ʻoi ma ka papa helu ʻo Minatoya e nā kamaʻāina no Maui, ʻo ia hoʻi nā ʻona a i ʻole nā kānaka hoʻolimalima lōʻihi, hiki i ke kulekele ke hoʻololi i 6,127 o ia mau hale he 7,000 i mau hale noho lōʻihi, wahi a ka noiʻi. 

Kuhi nā mea noiʻi o UHERO, ʻo kēia hoʻonui loa ʻana i ka helu o nā hale — i like me ka hopena o ke kūkulu ʻana i nā hale no hoʻokahi kekeke — na ia hoʻonui ʻana e hoʻēmi i ke kumukūʻai o nā keʻena noho ma ke kalana he 20–40%. 

A, ʻo ia waiwai home e hoʻēmi ʻia, nāna nō e hōʻoi i ka hiki ke kūʻai hale ma ke Kalana o Maui, kahi e loaʻa ai ka pipiʻi loa o ke kumukūʻai hale ma ka mokuʻāina, a hoʻēmi i ka waiwai o ka hui kanaka o kēlā me kēia hale. Ma muli o ka hoʻololi ʻana i ka papa ʻauhau me ka hoʻohaʻahaʻa ʻana i nā waiwai, hiki ke emi ka nui kālā mai nā ʻauhau hale mai he $60 miliona ma ka makahiki 2029, wahi a ka noiʻi. 

ʻO ka hoʻololi ʻana i nā hale hoʻokipa he mau kaukani i mau hale noho loa, he mea ia e hoʻēmi ana i ka nui hale no nā malihini he 25%, a e “hoʻopilikia aku ana i nā ʻoihana a me ke kālā ʻoihana o nā kamaʻāina,” wahi a ka noiʻi. 

Ua kuhi nā mea noiʻi, e hoʻēmi ʻia ana ka uku ʻana o nā malihini he $900 miliona i kēlā me kēia makahiki, a e hoʻēmi ʻia ana ka gross domestic product he 4%. A, ʻo ka hoʻopau ʻia akula nō ia o nā ʻoihana he 1,900, wahi a ia noiʻi. 

E hoʻopilikia ʻia ana nō paha ka nui kālā o ke kalana ma muli o ke kālā e hoʻēmi ʻia ana mai nā ʻauhau he dute a he hoʻokipa malihini, kahi a nā mea noiʻi i wānana aku ai, e emi ana ia mau mea pākahi he 10% a he 8%. 

I loko nō o nā hopena maikaʻi ʻole o ke kulekele i hāpai ʻia e ka meia, ua ʻōlelo naʻe nā mea noiʻi, “He hopena hoʻokele waiwai hoʻi ko ka hana ʻole ʻana i kahi mea kekahi.” 

Ua hoʻomāhuahua ʻia ko ke kalana nele ʻana i ka hale ʻole i ka makahiki 2023 i ka ʻai ʻokoʻa ʻana o ke ahi i nā home he 2,000, a ʻo ka hoʻohaʻalele ʻia akula nō ia o nā kamaʻāina he 12,000. ʻO ko ka mokupuni kumukūʻai pipiʻi loa no ka noho ʻana i laila, nāna no i paipai aku i nā kānaka he 1,000 a ʻoi e haʻalele i ua mokupuni nei, wahi a ka noiʻi. 

“ʻO ka mau ʻana o kēia ʻano haʻalele ʻana, hiki ia mea ke hoʻonāwaliwali i ko Maui hoʻokele waiwai i like me nā hopena i wānana ʻia no ia kulekele — me ka pani ʻole ʻia ʻana o nā hakahaka ʻoihana a me ke emi ʻana o ke kālā mai nā ʻoihana me nā ʻauhau,” wahi a nā mea noiʻi. 

Paipai nā mea kākau o ka noiʻi penei, e aho nā mea haku kulekele e hoʻololi i ka papahana a ka meia, a i ʻole, e ʻimi i nā alahele ʻē aʻe, e laʻa ke kau ʻauhau ʻana ma luna o nā hale i noho ʻole ʻia, ka hoʻonui ʻana i ka helu ʻauhau no nā hale e hoʻolimalima pōkole ʻia, ke kūkālā ʻana i māhele o nā palapala ʻaelike no ka hoʻolimalima pōkole ʻana, ka hoʻololi ʻana i nā kānāwai no nā hoʻonohonoho māhele hale a me nā palapala ʻaelike i mea e paipai ʻia ai ke kūkulu hale hou ʻana ma ka wā e hiki mai ana, a i ʻole, e hoʻākea aku i ka polokalamu kōkua kūʻai hale mua. 

“ʻO kēia kulekele i hāpai ʻia, he hoʻāʻo nui ia e hoʻokaulike hou i ko Maui mākeke hale,” wahi a nā mea noiʻi. “Eia naʻe, ma muli o ka nui o ka hulihia hoʻokele waiwai i hiki ke hana ʻia, he pono ke akahai, ka makaʻala, a me ka nalu ʻana e nui aʻe ai ka makepono a e emi ai ka makehewa e mahuʻi ʻole ʻia.”

Kā Ka Meia: ʻAʻole Ia He Kūʻē Malihini, He Kākoʻo Kamaʻāina

I kāna ʻōlelo hoʻolaha ma ka Pōʻakahi, ua wehewehe ʻo Bissen i ka noiʻi penei, “he hehi mua waiwai nō ia no ka hoʻomaopopo leʻa ʻana i ka hopena ma luna o ka hoʻokele waiwai” inā kāpae ʻia nā hale hoʻokipa malihini ma nā māhele ʻāina no nā keʻena noho. 

“ʻAʻole kēia he mea i pili i ka hoʻohana ʻāina wale nō — ua pili pū hoʻi i ka hoʻoponopono ʻana i ke ʻano e noho ai nā kamaʻāina, ka hōʻihi ʻana i ka pahuhopu o nā māhele kauhale, a me ka hoʻēmi ʻana i ke kaukaʻi ʻana i ka ʻoihana hoʻokipa malihini,” wahi āna i ʻōlelo mai ai. “Mau nō ke kono ʻoluʻolu ʻia ʻana o nā malihini — akā, pau ke kono inā hoʻohaʻalele ʻia nā kamaʻāina no Maui mai. He pipiʻi launa ʻole nā kumukūʻai he moʻomeheu a he pili kanaka. ʻO ka mālama ʻana i ko mākou kaiāulu a me ke ʻano maikaʻi o ko mākou nohona, ʻaʻole nō ia he wahi kulekele maikaʻi wale nō — he kuleana hana kūpono nō ia.”

ʻO nā hale e hoʻolimalima pōkole ʻia, he hapahā nō ia o ka mākeke hale, wahi a Bissen, a ʻo ka hopena o ia ʻoiaʻiʻo, “he mea maoli, he mea laha, a he mea e pā hohonu ai ka naʻau o ko kākou mau ʻohana he kamaʻāina.”

He mau pilikia ko ka hoʻolilo ʻana i nā hale hoʻolimalima pōkole i mau hale noho loa, wahi āna, akā, “ʻo ka paneʻe ʻana i ka ʻimi haʻina, he mea ia e nui aʻe ai ka pilikia.”

“ʻO kēia hoʻololi ʻana, ʻaʻole ia he kūʻē malihini — he kākoʻo kamaʻāina,” wahi āna me ke kuhi ʻana penei, ʻo kāna hoʻolālā, he māhele ia o kekahi kaʻakālai nāna e hoʻoponopono aku ana i ko Maui pilikia ʻōnaehana hale. 

Ua paipai ʻo Bissen i kekahi mau ʻona hale e ʻimi i palapala ʻaelike kūikawā a i ʻole i palapala hoʻololi māhele ʻāina inā kū ko lākou hale me he hōkele lā ma kahi o kekahi hale maʻamau. 

Paʻa ka manaʻo o ka papa luna hoʻokele a ka meia, na lākou nō e hoʻokāʻokoʻa i ka hoʻokele waiwai kamaʻāina a e hoʻolako i mau manawa kūpono ma nā keʻena no nā kaiāulu, e laʻa ka hoʻonaʻauao, ka mālama olakino, ke kūkulu hale, ka mahi ʻai a me ka hoʻokipa malihini, wahi a Laksmi Abraham, ka waha ʻōlelo no ke Kalana o Maui. Makemake ia papa luna e hoʻololi i ka pilina ma waena o ke kaiāulu me nā malihini. 

“Puni ka hoʻokipa noho loa ʻana i nā malihini he ʻuʻuku, a he akahai,” wahi āna. ʻO nā hale hoʻokipa “i ʻō, i ʻaneʻi ma nā māhele hale noho, he kūʻē nō ia i kēia pahuhopu, a ʻo ka hoʻolaha akula nō ia o ka hopena o ka ʻoihana hoʻokipa me ka nānā ʻole ʻia ʻana, a hoʻēmi ʻia ka ʻolu nohona o nā kamaʻāina.” 

ʻO kā Civil Beat kūkala nūhou ʻana i pili i ke Kalana o Maui, uku hapa ʻia e kekahi haʻawina kālā mai ka Nuestro Futuro Foundation. 

Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.