OHA: E Kuleana Pono Nā Kānaka Hawaiʻi Ma Nā Hālāwai Hoʻoholo ʻĀina Me Ka Pūʻalikoa
Ke hoʻonoho nei ke keʻena kiaʻāina he kōmike aʻoaʻo Kanaka Hawaiʻi e komo i nā hālāwai hoʻoholo, ke noi nei naʻe ʻo OHA he kūlana mana aʻe.
Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.
No ka hoʻohalahala nui ʻia o kā ke Kiaʻāina Josh Green kiʻina ma ka hoʻoholo hou ʻana i nā ʻaelike no ka ʻāina mokuʻāina i ka pūʻalikoa, ke noi nei ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi he kūlana kūhelu aʻe. Ma ka Poʻalima, ua kākau ka Luna Hoʻomalu Papa Kahu Waiwai OHA Kai Kahelehe leka iā Green me ke koikoi i kona keʻena e ʻoi aku ka hana pū ʻana me OHA a me ke kaiaulu Hawaiʻi nui aʻe. He hope ua leka nei i ʻike ʻia ma hope o ke koikoi ʻana o nā lālā kiʻi maka nui o ke kaiaulu Hawaiʻi e lele ʻo OHA i loko o ke kiʻina hoʻoholo ʻaelike no kekahi mau pule.
ʻO kā Kahele e makemake nei ka lilo ʻana o OHA he lālā o ke kime hoʻoholo e hana pololei ana me nā lālā hoʻokō pekelala a alakaʻi pū he kōmike aʻoaʻo kaʻawale me ko ke Keʻena ʻĀina a Kumuwaiwai ʻĀina nona ke kuleana ʻo ka hoʻoholo i ke au nui a au iki o ka ʻaelike.
Wahi a Kahele i ʻōlelo ai, he ala ka pau ʻana o nā ʻaelike a ka Pūʻalikoa no nā wahi hoʻomākaukau koa ma Oʻahu a me Hawaiʻi mokupuni “e ʻimi kākaʻikahi hou ʻia ai ka pono — ma ka hōʻoia i ka pono o nā ʻāina lei aliʻi, ka hāpai a hōʻihi i nā kuleana Kanaka Hawaiʻi, a me ka nānā hou ʻana i ka pilina ma waena o Hawaiʻi a me ke aupuni pekelala.”
Aia ʻo Green i Kaleponi i kēia pule no ka huakaʻi pilikino. I ka Poʻakahi, ua ʻōlelo kona keʻena, e hoʻonoho ana ke kiaʻāina he kōmike aʻoaʻo Kanaka Hawaiʻi, he mea hoʻi a Green i hoʻohiki ai i kinohi o ʻOkakopa, a ʻōlelo maila ʻo ia, aia ʻo OHA i loko o laila. ʻAʻole nō hoʻi i mōakāka leʻa ke kuleana o ua hui nei, wahi nō naʻe a ka hoʻolaha, he hoʻolaha ʻia mai koe o nā ʻike hou aku i loko o nā pule ʻelua e hiki mai ana.
E hoʻomakaʻala ana ka leka maiā Kahele mai, ʻo ka holomua me ka loaʻa ʻole o ka leo a manaʻo o ke kaiaulu Hawaiʻi, he mea nō hoʻi ia “e mau ai nā hana hewa i ke kaiaulu Hawaiʻi a e kō ʻole ai ko ka Mokuʻāina kuleana i kona poʻe ʻŌiwi.”
Ua piʻi ka wela o ka hapa nui o nā kānaka i hāpai manaʻo ma nā hālāwai kaiaulu a OHA i mālama ai ma Hawaiʻi mokupuni i kēlā pule aku nei no ka nūhou o ko Green hāpai ʻana he pūʻolo kālā he mau biliona kālā ka nui i uku no ko ka Pūʻalikoa hoʻohana ʻana i ka ʻāina, pau pū me nā kaukani ʻeka ʻāina ma Kahi Hoʻomākaukau Pōhakuloa ma Hawaiʻi mokupuni.
No ka poʻe e ʻiʻini ana i ka hoʻihoʻi ʻia mai o ia mau ʻāina iā Hawaiʻi a me kona poʻe, ʻaʻole nō lawa ia mau hana a manaʻo.
“Pehea hou aku lā ka lōʻihi o ko OHA noho wale ʻana ma ka ʻaoʻao i ka wā e kāʻili ʻia ana ko kākou nohona maiā kākou aku,” i ʻōlelo ai ʻo Makoa Freitas, he lālā o ka hui ʻimi kūʻokoʻa Hawaiʻi ʻo Hui Aloha ʻĀina, me ka ʻōlelo hou aʻe, “ʻAʻohe kālā no ke kumu lokoʻino mai e lawa ai a pēlā hoʻi kā lākou e hoʻomau ai inā ʻaʻole kākou e lele.”
Ma ke kiʻina i wehewehe ʻia ma kā Green leka, e alakaʻi ʻia nā hoʻoholo ʻana na kekahi kime nui aʻe o nā lālā hoʻokō mokuʻāina a Pūʻalikoa i ka wā e hoʻoholo ʻia ana ke au iki na kahi hui liʻiliʻi mai, a komo he hoʻokahi keʻena mokuʻāina ma ka liʻiliʻi loa ʻo ia ke alakaʻi.
E koikoi ʻia ana ko OHA alakaʻi pū ʻana i ua hui nei ma kā Kahele leka o ka Poʻalima a pēlā pū
ke komo ʻana ma ka hui hoʻoholo nui.
Ua hāpai pū ʻo Kahele i kona hopohopo me ka laina manawa hikiwawe a ka Pūʻalikoa e paʻa ai ka ʻaelike ʻāina, he mea nō hoʻi āna i ʻōlelo ai ua hiki ke pilikia nā loiloi a noiʻi moʻolelo, ʻāina, a hana kuʻuna ma nā hoʻoholo ʻana.
Ua hāpai ʻo Kahele, he ʻelele ʻAhaʻōlelo Lāhui o ʻAmelika Hui Pū ʻIa ma mua i hāʻule iā Green i ka holo moho kiaʻāina o ka makahiki 2022, e hoʻolōʻihi kūmanawa ʻia nā ʻaelike ʻāina i loaʻa ka wā no ka mokuʻāina e mālama ai i ia mau loiloi a noiʻi ʻana i ka wā hoʻokahi e hoʻoholo ana me ka Pūʻalikoa no kahi ʻaelike lōʻihi aʻe.
“He mea ka ʻaelike i hoʻolōʻihi ʻia e mau ai ko ka Mokuʻāina nānā nui ʻia a kuleana hoʻoholo, a he mea ka laina manawa hikiwawe e nāwaliwali mai ai a e mana aʻe ai ke aupuni pekelala,” i kākau iho ai ʻo Kahele.
Hōʻaelike ka Pūʻalikoa he 29,000 a ʻoi ʻeka ʻāina ma ka mokuʻāina no ka hoʻomākaukau koa ma lalo o nā ʻaelike he 60 makahiki ke kahiko e pau auaneʻi i nā makahiki e hiki mai ana. Ua hoʻoholo ʻē ka Pūʻalikoa e hoʻēmi i kona hoʻohana ʻana i ka ʻāina ma Oʻahu, aia nō naʻe ke hāpai nei e ʻauʻa i ʻāina e pili pū ana ma Hawaiʻi mokupuni e pili ai ka ʻāina pekelala ma Pōhakuloa.
He mea ka ʻauʻa ʻia o Pōhakuloa — a me ko Green ʻimi ʻana e hana pū me nā lālā hoʻokō pekelala e ʻimi ana i nā ʻaelike i hoʻohikiwawe ʻia — i wela aʻe ai ke kūʻē ma ke kūlelepaho.
Ua lele pū kekahi mau ʻelele i ka hana. Ua ʻāpono ihola ka ʻAha Kalana o Hawaiʻi Mokupuni he pila ma ʻAukake e hāpai ana e kū “nā hana hoʻohaumia” ma Pōhakuloa.
E hoʻāʻo pū ana ʻo OHA e komo ma nā kūkā ʻana ma kekahi mau ʻano.
Wānana ʻia ko ka Papa Kahu Waiwai koho pāloka ʻana i ka Poʻahā ma luna o kahi noi e mālama i nā hālāwai kaiaulu he ʻelua manawa o ka mahina i kahua no ko OHA kūlana ma nā ʻaelike ʻāina.
A i ka Poʻakolu, mākaukau ka Papa e noi i nā ʻelele kau kānāwai e kau he pākuʻi kumukānāwai e pāpā i ka hoʻomākaukau kī pōkā ma nā ʻāina mokuʻāina. ʻO Kahi Hoʻomākaukau Pōhakuloa kahi e pā nui ai i ua pākuʻi nei. Ua mao maila a pau nā hoʻomaʻamaʻa kī pōkā ma ke ʻano laulā ma nā ʻāina mokuʻāina ʻē aʻe o Oʻahu i hōʻaelike ʻia i ka Pūʻalikoa.
Mau nō naʻe ka hoʻohana ʻia o Pōhakuloa no ka hoʻomaʻamaʻa kī pōkā a pēlā ma kona ʻano he wahi hoʻomaʻamaʻa pū kaua a nā alakaʻi pūʻalikoa e koikoi nei he koʻikoʻi ma ka hoʻomākaukau no nā kaua nui me Rusia a me Kina.
Inā ʻāpono ʻia na nā lālā papa kahu waiwai, e pono e ʻāpono ʻia ka pākuʻi kumukānāwai e pāpā ana i ia mau hoʻomaʻamaʻa na ka ʻAhaʻōlelo i kekahi kau. Inā puka ma ia pae kiʻekiʻe, e holo ka pākuʻi i nā mea koho pāloka i ka Wā Koho Pāloka 2026.
