Ke nihi nei ka hele a nā ʻelele kau kānāwai ma luna o kahi kumuhana wela a e makemake ana he kōmike kālailai nāna e hoʻomohala he noi i loko o ka ʻelua makahiki no ke ʻano e mālama ai iā Mauna ʻAla.

Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.

ʻAʻohe nō pane a nā ʻelele kau kānāwai mokuʻāina no kahi hihia he makahiki ka lōʻihi no ke ʻano e mālama ai iā Mauna ʻAla, kahi i kanu ʻia ai ka nui o ko Hawaiʻi mau aliʻi.

Ka Ulana Pilina Badge Olelo Hawaii
‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

Ua hoʻomaka ka ʻAha Kenekoa i kēia kau me kahi noi e loli ka mea nāna e mālama iā Mauna ʻAla, i ʻike kūhelu ʻia ʻo ia ka Royal Mausoleum State Monument, mai ka mālama ʻia na ka māhele pāka mokuʻāina ma lalo o ke Keʻena ʻĀina a Kumuwaiwai Kūlohelohe i kahi komikina ʻaeʻoia e helu ʻia ai ʻo Nā Kula ʻo Kamehameha, Liliʻuokalani Trust, he mau hui e uku nei no ka mālama ʻia o ia wahi.

Ma ka Poʻahā nō naʻe, ua hoʻopaneʻe ke Kōmike Kumuhana Hawaiʻi o ka ʻAha Kenekoa i ke kumuhana a i ka makahiki 2028, ma kahi o ka hoʻoholomua ʻana i kahi noi e hoʻokumu ana he kōmike kālailai nāna e noiʻi i ka mālama ʻia o Mauna ʻAla me ka hāpai ʻia ʻana o kahi hui nāna e mālama i nā ʻelele kau kānāwai i loko o ka ʻelua makahiki.

Mauna ʻAla is photographed Wednesday, Dec. 4, 2024, in Honolulu. Currently under DLNR jurisdiction, the Royal Mausoleum of Hawaii is the final resting place for the Kamehameha and Kalākaua. (Kevin Fujii/Civil Beat/2024)
He kaʻa ma lalo o ka malu o ke Keʻena ʻĀina a Kumuwaiwai Kūlohelohe, ʻo Mauna ʻAla kahi moe hope o ka hapa nui o ko Hawaiʻi mau mōʻī. (Kevin Fujii/Civil Beat/2024)

Ua ʻōlelo ke Kenekoa Tim Richards, ka luna kōmike, e pono e kūkā hou ʻia a he hoʻoponopono pū ma mua o ka hiki i nā ʻelele kau kānāwai ke lele.

“He mea koʻikoʻi a lahilahi kēia iā kākou e holomua ai,” i ʻōlelo ai ʻo Richards. “A makemake au i nā kānaka pili i kēia kumuhana e kōkua ma ka hoʻomohala i ke ala a kākou e holomua ai.”

Ua ʻano like kāna i hoʻolale ai i kēlā makahiki aku nei ma ka wā i hōʻole ai i kahi pila e hoʻoili ana i ka mana mālama ma luna o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi.

Mole Ka Pila I Ke ʻAno I Koho ʻIa Ai Ke Kahu Mālama

Ua hoʻokumu ʻia ʻo Mauna ʻAla i ka makahiki 1864 i mea e mālama ʻia ai nā iwi o kā Kamehameha mau mamo a me ko lākou poʻe pili pū. Ua lilo ʻo ia kahi moe hope no nā pilikana iā David Kalākaua a me nā lālani aliʻi ʻē aʻe ma hope mai.

No kekahi mau hanauna, ua lilo ke kuleana ʻo ka mālama iā Mauna ʻAla i kekahi ʻohana i hoʻokolo i ko lākou moʻokūʻauhau a hiki i nā kānaka i hūnā i nā iwi o Kamehameha I.

Ua hala ke kahu noho lōʻihi hope, ʻo Bill Maioho, i ka makahiki 2015. Ua ʻauamo kāna keiki kāne, ʻo William Kaiheekai Maioho, ma hope pono mai, a ua haʻalele nō naʻe i kona kūlana he mau makahiki ma hope mai. Ua pani kūmanawa nā lālā ʻohana a hiki i ka makahiki 2023, i ka wā i hoʻomaka ai ka mokuʻāina e ʻimi i kahu paʻa. Ua koho ke Keʻena ʻĀina a Kumuwaiwai Kūlohelohe iā Donni Chung, ke kahu e kū nei, e lilo ʻo ia ka moho paʻa no ke kūlana i ka makahiki 2024.

Ua lilo ke koho ʻia ʻana o Chong he mea i pīʻōʻō ai ke kaiaulu he ʻelua makahiki aku nei no ka ʻaʻe ʻia o ka loina kūmau. Ua noʻonoʻo ʻia ka Pila Kenekoa 3247 ʻo ia ke ala lapaʻau i ka nui o nā kānaka pili pū, a i ka wā i koho pū ai nā ʻelele kau kānāwai e hoʻopaneʻe ʻia ke kumuhana no ka ʻelua makahiki i ka Poʻahā.

ʻO ka pila kumu “ke kiʻina laulima ʻoi loa aʻu i ʻike ai ma nā makahiki ʻekolu o koʻu hoʻāʻo ʻana e lapaʻau i kēia,” i ʻōlelo ai ʻo James Maioho i nā kenekoa ma ka hālāwai hoʻolohe o ka Poʻalua.

He mamo ʻo Maioho o ka ʻohana nāna i ʻauamo i ka mālama iā Mauna ʻAla no nā hanauna he nui a ʻo ia kekahi o nā moho no ke kūlana kahu i ka makahiki 2024.

E ʻae ana ke kāmua kumu o ka Pila Kenekoa 3247 i kahi komikina ʻaeʻoia o nā ʻelele Hoʻoilina Aliʻi a Hui Aliʻi Hawaiʻi e hoʻomohala i ka ʻōnaehana e hai ʻia ai ke kahu me ka hoʻokumu pū ʻia o nā manaʻo alakaʻi no nā hana kuʻuna ma Mauna ʻAla.

ʻO ka manaʻo ka helu ʻia o nā lālā mai kēia mau hoʻoilina: Nā Kula ʻo Kamehameha, The Queen’s Health Systems, Kapiʻolani Medical Center, Liliʻuokalani Trust, a me Lunalilo Trust.

He mau noho pū ko ka ʻAhahui Lālani Aliʻi Kamehameha I, ʻAhahui Kaʻahumanu, Hale O Na Aliʻi O Hawaiʻi Ahahui Poo, a me Daughters and Sons of Hawaiian Warriors, i ʻike pū ʻia ʻo ia ʻo Māmakakaua ma ke komikina.

E loaʻa pū nā noho ʻē aʻe i nā lālā i hoʻokohu ʻia e ka ʻAhahui Hui Siwila Hawaiʻi, kekahi o nā kōmike kanu iwi ʻelima, ʻelua mamo o nā ʻohana Kamehameha a Kalākaua, a me ʻelua lālā hoʻokohu ʻia e ka ʻAha Hale a Kenekoa.

ʻO ka pololei, ua lilo ia mau hui he mau lālā o ke kōmike kālalai.

Ua lilo nā Hoʻoilina Aliʻi, kanu ʻia o nā kānaka i kapa ʻia ai ko lākou mau inoa ma Mauna ʻAla, ʻo ia nā mea hoʻolako kālā no ka mālama i ia wahi ma lalo o kahi ʻaelike me ka mokuʻāina mai ka makahiki 2013 mai.

Ua hoʻolako nā hoʻoilina aliʻi, a pēlā pū ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi a me ka mokuʻāina, ma kahi o ka $2 miliona kālā i nā papahana mālama ma nā makahiki ʻelua i hala iho nei, i ʻōlelo ai ʻo Alan Carpenter, ka luna o ka māhele pāka, i nā ʻelele kau kānāwai i ka Poʻalua.

Ua kākoʻo ka hapa nui o nā kānaka hāpai manaʻo ma ka hālāwai hoʻolohe i ke noi, ʻo ia hoʻi ka ʻAhahui Lālani Aliʻi Kamehameha a me ka ʻAhahui Hui Siwila Hawaiʻi. Ua hoʻomakaʻala nō naʻe kekahi poʻe, ʻaʻole e lapaʻau ka pila i ke kāʻili wale ʻia aku nō o ka ʻōnaehana ke wae ʻia ke kahu hou.

16 years ago, Civil Beat did not exist.

Civil Beat exists today because thousands of readers like you read, shared and donated to keep our stories free and accessible to all. Now we need your support to continue this critical work.

Give now and support our spring campaign to raise $100,000 from 250+ donors by May 15. Mahalo for making this work possible!

About the Author