ʻO Haleakalā Anei Kahi E Kū Mai Ai He Kūʻē Hou ʻAna I Ka ʻOhe Nānā?
Aia ke kūʻē ikaika ʻia nei nā mea e hoʻolālā ʻia nei no kekahi mau ʻohe nānā pūʻalikoa hou ma luna o ke kuahiwi. ʻAʻole nō naʻe i like ka nui o ke kūʻē ʻia o nā papahana kūkulu ʻohe nānā ʻē aʻe o Maui ma nā makahiki i hala me ke aukahi kūʻē i ka TMT ma Hawaiʻi Mokupuni.
Aia ke kūʻē ikaika ʻia nei nā mea e hoʻolālā ʻia nei no kekahi mau ʻohe nānā pūʻalikoa hou ma luna o ke kuahiwi. ʻAʻole nō naʻe i like ka nui o ke kūʻē ʻia o nā papahana kūkulu ʻohe nānā ʻē aʻe o Maui ma nā makahiki i hala me ke aukahi kūʻē i ka TMT ma Hawaiʻi Mokupuni.
Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.
E māhuahua aʻe ana ke kūʻē ʻana o ke ākea i ko ka pūʻalikoa hoʻolālā ʻana e kūkulu he ʻehiku ʻohe nānā ma kahi ʻāina hoʻomaluō ma luna o Haleakalā ma nā pule i hala iho nei ma hope o ka hoʻolaha ʻia o kahi kāmua noiʻi kālailaina no ke ʻano e pā ai ka ʻāina i kēia papahana i ka hopena o kēlā mahina aku nei.
Aia ke noho nei he ʻeono ʻohe nānā kālaiʻike a he ʻehā ʻohe nānā kilo lewa lilo ma luna o ko ka lua pele piko, a, ma ka 10,000 kapuaʻi, ʻo ia ko Maui piko kiʻekiʻe loa. Eia nō naʻe, ʻo ko ke aupuni manaʻo, he pono nā ʻohe nānā hou i mea e hoʻokāʻoi ʻia ai ka hiki i ko ʻAmelika Hui Pū ʻIa ke hoʻokolo a ʻike i nā mea e hoʻouka mai ana paha, e laʻa nā ukali a me nā mea ʻē aʻe paha o ka lewa lipo ma luna o ka Pākīpika.
He wahi noho ʻo Haleakalā no nā mea ola ʻane halapohe a ʻane nalowale paha e like me ka ʻōpeʻapeʻa, ʻaʻo, nēnē, a me kahi ʻano ʻāhinahina e ulu wale ana nō ma luna o ke kuahiwi, aia nō naʻe ke wānana ʻia nei ke emi o ka pā ʻana o ka ʻāina i ua papahana nei, wahi a ke kāmua anamanaʻo ʻāina. Eia nō naʻe, ke wānana ʻia nei ka pā nui ʻana o nā mea pili hana kuʻuna Hawaiʻi a moʻomeheu no ke kapu o ka piko kuahiwi i nā Kānaka Maoli a me nā kānaka ʻē aʻe he nui a no ka nānā ʻia he wahi piliʻuhane nui, i ʻōlelo ai ka noiʻi kālailaina no ke ʻano e pā ai ka ʻāina.

ʻŌlelo nā kānaka kūʻē i nā ʻohe nānā, ʻaʻole lawa nā kiʻina hoʻopale a lapaʻau i nā ala e pā hewa ai paha nā hana kuʻuna Hawaiʻi a me ka ʻāina, a ʻaʻole nō hoʻi lawa nā hana a nā ʻelele hoʻokō pekelala ma ka ʻāwili ʻana i nā manaʻo o nā kama kūloko.
Ua ahuwale mai ia uluhua i ka Poʻalua, i ka wā i hōʻea nui ai he 100 a ʻoi kānaka i ke Kikowaena Kaiaulu o Kīhei no ka mua o nā hālāwai ākea ʻelua kahi e hiki ai i ke ākea ke hōʻike manaʻo a hāpai nīnau no ke kāmua moʻolelo. Aia ke mālama ʻia nei nā hālāwai na ka Pūʻali Kaua Lewa a ʻo nā lālā hoʻolohe nā ʻelele hoʻokō Pūʻali Kaua Lewa a me nā aʻoaʻo.
Ua hōʻike manaʻo nā kānaka he nui ma ka hālāwai me ka hōʻike i ka hopohopo i ka pā hewa paha o nā hana kuʻuna Hawaiʻi i kēia papahana, a pā hewa ai nā mea ola a lilo ai ʻo Maui he hōʻailona kī pūʻalikoa. Ua hōʻike nā mea noho he nui o Maui no ka moʻolelo lōʻihi o ko ke aupuni o ʻAmelika Hui Pū ʻIa hana ʻino ʻana i ka ʻāina no ka pono o nā hana pūʻalikoa, a ua hōʻike pū lākou no ka mau o ka hoʻomaʻemaʻe ʻana o nā ʻelele hoʻokō pekelala i ka haumia ʻaila diesel he 720 kālani kona nui na ka ʻōlapa uila ma ka Maui Space Surveillance Complex ma ke kuahiwi nō i Ianuali 2023.
“ʻAʻohe a ʻoukou pane hou aku koe ka mihi ʻana me ka ʻōlelo, e kūlia ana mākou e ʻoi aku ka maikaʻi o ka hana,” i ʻōlelo ai ʻo Mona Kea i ka pānela. “ʻAʻohe nō manaʻoʻiʻo o ka poʻe iā ʻoukou, no laila, ʻaʻole nō au ʻike i ke kumu e mau nei ko ʻoukou loaʻa ma ʻaneʻi. He ahuwale loa nō hoʻi, he hōʻole kēia, ʻaʻole, na ke kaiaulu mai.”
ʻŌlelo ka Pūʻali Kaua Lewa, he hōʻike ka hoʻomaʻemaʻe ʻana i ka haumia ʻaila i ko ka pūʻalikoa kūpaʻa i ka mālama i nā hana kuʻuna Hawaiʻi.
“Aia ke mau nei kā mākou makakoho ʻo ka hoʻōla ʻana i ka ʻāina ma kekahi ʻano i kahua i nā hana kuʻuna Hawaiʻi, i mea e hōʻoia ai i ko mākou hana ʻana a pono,” i ʻōlelo ai ka Konela Kōkua Space Force o ʻAmelika Hui Pū ʻIa ʻo Douglas Thornton, luna Space Surveillance Squadron 15, ma kahi hōʻike manaʻo kākau i kēlā pule aku nei. “ʻIke mākou i ke koʻikoʻi o kēia wahi a mākou e noho nei no ka hoʻolako i ka ʻike lewa lipo, i nā hana kuʻuna Hawaiʻi, a ke hoʻomau nei mākou i ka paepae i ka hilinaʻi me ke kaiaulu a mākou e noho a e hana nei.”

Hoʻolālā ʻia ka hoʻomaka ʻana o ke kūkulu ʻia o nā ʻohe nānā ma ka makahiki 2027, a wānana ʻia ka holo ʻana no ka ʻelua makahiki. E kūkulu ʻia nā ʻohe nānā kaupoku puʻu — a pēlā pū nā hoʻokāʻoi ākea e like me ke alanui e hōʻea ai, nā hale hoʻokū kaʻa, a me nā kiʻina hoʻokele wai — ma luna o ka ʻāina he 1 ʻeka a emi mai ma kahi kokoke i kahi kikowaena lewa lipo e kū nei ma Haleakalā.
E ʻike ʻia ka wahi ke pau i ke kūkulu ʻia ma ka inoa ʻo ka Air Force Maui Optical and Supercomputing Site Small Telescope Advanced Research Facility, a i ʻole paha ia, ʻo AMOS STAR.
Nui Ke Kūʻē ʻIa
Ma nā makahiki pā anahulu i hala iho nei, he mau ʻohe nānā hou i kūkulu ʻia i kahi kokoke i ka piko o Haleakalā, kahi i ʻike ʻia ai ia wahi ʻo ia kekahi o nā wahi poʻokela o ka poepoe honua e kilo lani ai ma muli o ka ʻole loa o ka haumia mālamalama kukui, ke ea o kahi kiʻekiʻe aʻe, a me nā lani kālaʻe. E hoʻolako ana ka Pūʻali Kaua Lewa i ke aʻoaʻo lewa lipo i ka ʻOihana Kaupale o ʻAmelika Hui Pū ʻIa mai nā hale o luna o Haleakalā a ma Kīhei no nā makahiki a ʻaneʻane e piha he 70 makahiki.
ʻIke ʻia ʻo Haleakalā ma ka moʻolelo o Maui ʻo ia kahi i hoʻohei ai ke kupua i ka lā, a e mole ana nā ʻāʻumeʻume no nā ʻohe nānā ma ke kuahiwi he mau makahiki i hala akula. I nā makahiki 2015 a 2017, ua hopu ʻia nā kiaʻi ma hope o ko lākou moe ʻana i ke ala i mea e hoʻokū ai i ka halihali ʻana o nā kaʻa kūkulu i nā māhele kūkulu no ka ʻOhe Nānā Lā Daniel K. Inouye he $344 milliona kālā ka nui i nui ka hukihuki o ke kaiaulu.
Ua hōʻike mua nā ʻelele hoʻokō pekelala i ka papahana hoʻolālā no ke kūkulu he ʻehiku hou ʻohe nānā i ka makahiki 2024, a i ia kupulau nō, he mau haneli kama kūloko i hōʻea aʻe i nā hālāwai hoʻolohe ākea e kūʻē ikaika loa ai i ka papahana. Ua loaʻa pū i ka Pūʻali Kaua Lewa nā manaʻo kākau lima ʻia mai ka 600 a ʻoi kānaka, a he kūʻē ka hapa nui loa o lākou i ka hale kilo lewa lepo i hoʻolālā ʻia, wahi a ke kāmua noiʻi no ke ʻano e pā ai ka ʻāina.
Ma Iune o ia makahiki nō, ua ʻāpono pū ka ʻAha Kalana o Maui e kūʻē i ka papahana, a ua hoʻouna ka Meia Richard Bissen he leka i ka Pūʻali Kau Lewa e hōʻike ana i ka hōʻole o ke kaiaulu. I loko nō naʻe o ia manaʻo, ua noke nā ʻelele hoʻokō i ka hōʻike, e lilo ke kūkulu ʻana i nā ʻohe nānā hou e hoʻākea ai i ka hiki iā lākou ke ʻike i nā ukali a me nā mea ʻē aʻe he koʻikoʻi ma nā makahiki e hiki mai ana ʻoiai e mau ana ka nui ʻana aʻe o ka ʻōpala lewa lipo ma ko ka poepoe honua ala pōʻai.
E hoʻokele ʻia ka hale hou na ka Air Force Research Laboratory, i kuleana ma ka hoʻokolo i nā mea he 48,900 o ka lewa lipo e ʻoni ana ma luna o ka Pākīpika. ʻO Haleakalā nō paha kahi hoʻokahi e hiki ai ke kūkulu ʻia nā ʻohe nānā, ma muli o kona wahi a me nā ʻikena poʻokela e hiki ai i nā ʻelele hoʻokō ke makaʻala i nā wahi lewa lipo koʻikoʻi i hiki ʻole ke ʻike ʻia mai nā wahi ʻē aʻe, wahi a ka palapala.

He hui o nā hui kūloko i kū mai ma lalo o ka hōʻailona ʻo “Protect Haleakalā” i mea e kūʻē ai i ka papahana, i ʻōlelo ai ʻo Kīʻope Raymond, ka pelekikena o ka hui ʻo Kilakila O Haleakalā, he hui Hawaiʻi i paio a kūʻē i nā ʻohe nānā pūʻalikoa a noiʻi ma Haleakalā. I loko nō o ke kūʻē ākea ʻana o nā kama kūloko i nā ʻohe nānā ma ka piko o ka lua pele no nā makahiki he nui, ʻo ia lawa ʻole nō ia o ka walaʻau a aʻoaʻo ʻia na nā hui Hawaiʻi.
“He ʻeha kēia i hoʻoili pā hanauna ʻia,” i ʻōlelo ai ʻo Raymond. “A he ʻeha ʻino nō ia, i mole i ka hemahema ʻino o ka ʻōnaehana nona iho nō.”
Hōʻike ke kāmua moʻolelo no ke ʻano e pā ai ka ʻāina no ka “hōʻihi, mālama, a kīkahō ʻole ʻana o nā limahana i nā hana kuʻuna Hawaiʻi,” a e koi ʻia nā limahana a limahana ma ka ʻaelike e komo i ka papa no ka “makakau hana kuʻuna Hawaiʻi.”
ʻAʻole nō naʻe lawa, i ʻōlelo ai ʻo Raymond, nāna i hoʻokumu i kekahi o ko Maui mau kula kamaliʻi ʻōlelo Hawaiʻi mua loa. ʻAʻole nō kā hoʻi e ʻae ʻia ka hoʻomau ʻia o kēia papahana, wahi āna i ʻōlelo ai.
Ua hōʻike ka lālā ʻAha Kalana o Maui ʻo Tamara Paltin, nāna e kū ʻelele no Maui Komohana, no ka hilinaʻi ʻole a hoʻohuoi o nā kama kūloko i nā hana hoʻākea pūʻalikoa ma Hawaiʻi ma nā ʻano like ʻole, a he makaʻu i ka lilo ʻana o Maui he hōʻailona kī pūʻalikoa ma ka hoʻākea ʻana i nā hana aʻoaʻo akamai aupuni ma Maui.
“He makaʻu ka poʻe, a he pololei nō,” wahi āna. “ʻO ke kumu i hoʻopahū ʻia ai ʻo Puʻuloa ma nā 40, ma muli nō ia o ka lilo ʻana o ia wahi he wahi pūʻalikoa kaʻakālai o ke aupuni ʻAmelika, a ma ka noʻonoʻo i ke kūlana o ʻAmelika Hui Pū ʻIa i kēia manawa, he kau nō ka weli.”
He pilina kūpikipikiʻō ko Hawaiʻi me ka pūʻalikoa o ʻAmelika Hui Pū ʻIa no ke kōkua ʻana o nā Koa Malina ma ka hoʻokahuli hewa ʻana i ke aupuni Hawaiʻi i ka makahiki 1893. Ua hū aʻe ia mau ʻāʻumeʻume he mau manawa ma ka holo ʻana o nā makahiki, a ke hū hou nei ʻoiai he pau mai koe o nā ʻaelike a ka pūʻalikoa no nā ʻāina mokuʻāina ma Kauaʻi, Oʻahu, a he wahi aʻoaʻo koa ma Hawaiʻi Mokupuni. Ua hoʻohalahala nā hui Hawaiʻi, a helu pū ʻia nā mea e aʻoaʻo ana i ke Kiaʻāina Josh Green, i ka ʻōnaehana kūkā no ka helu ʻole ʻana i nā leo Hawaiʻi ke nānā aku.
He kū ka paio ʻana no nā ʻohe nānā ma luna o Haleakalā me kahi aukahi ʻano like ma Mauna Kea. Ua ʻike nō naʻe ʻo Hawaiʻi Mokupuni i nā hopena ʻokoʻa.
Ma hope o ka paio ʻana ma ke kānāwai a kūʻē ʻana a ʻaneʻane he makahiki pā anahulu, ua paʻa ka ʻOhe Nānā Lā Daniel K. Inouye i ka makahiki 2021, ua kū nō naʻe ke kūkulu ʻia o ka ʻOhe Nānā Kanakolu Mika i nā hana kūʻē a kiaʻi ma Mauna Kea, a hoʻokumu ʻia ai he hui hou nāna e mālama i ka mauna.
Ua ʻōlelo ʻo Raymond, e pono e ʻoi aku ka hana pū ʻana ma Haleakalā. ʻO kekahi ʻokoʻa i ko Mauna Kea, ʻaʻohe papahana mālama a hoʻokele no Haleakalā i waena o nā hui e piʻi a e hana ana ma laila a helu ʻia ka National Park Service, nā lālā like ʻole o ka pūʻalikoa, a me ke Kulanui o Hawaiʻi.
No ka loaʻa ʻole o kahi papahana paʻa pū, hopohopo ʻo Raymond i ka hana kaʻawale ʻana o kēlā me kēia hui.
“Pehea lā ke ʻano a mākou e ʻimi ai, ʻaʻole nō hoʻi kaulike,“ wahi a Raymond.
E mālama nā ʻelele hoʻokō pekelala no ka Pūʻali Kaua Lewa o ʻAmelika Hui Pū ʻia a me ka Space Force o ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka hālāwai hoʻolohe ʻelua ma ka Poʻakolu mai ka hola 6 o ke ahiahi i ka hola 9 o ka pō ma ke Kikowaena Kaiaulu Meia Hannibal Tavares ma Makawao, a e ʻae ʻia nā manaʻo kākau lima ʻia ma ka palapala he 516 ʻaoʻao ka lōʻihi a i Malaki 16.
Kākoʻo ʻia nā moʻolelo Civil Beat no ka loli honua a aniau a me ka ʻāina na The Healy Foundation, ka Marisla Fund o Hawai‘i Community Foundation, a me ka Frost Family Foundation.
Sign up for our FREE morning newsletter and face each day more informed.
16 years ago, Civil Beat did not exist.
Civil Beat exists today because thousands of readers like you read, shared and donated to keep our stories free and accessible to all. Now we need your support to continue this critical work.
Give now and support our spring campaign to raise $100,000 from 250+ donors by May 15. Mahalo for making this work possible!
About the Authors
-
Erin Nolan is a staff reporter based on Maui. Before joining Honolulu Civil Beat in 2024, she wrote for The New York Times as a freelance journalist and as a fellow on the Metro desk. -
Blaze Lovell is a reporter for Civil Beat. He was born and raised on Oʻahu. You can reach him at blovell@civilbeat.org or at 808-650-1585.
