Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.

Ua ʻimi ka ʻahaʻōlelo lāhui he wā e hiki ai ke kūkulu ʻia ka ʻOhe Nānā he Kanakolu Mika ma luna o Maunakea, kahi i kūʻē ai ka poʻe i ka makahiki 2019 i kū ai ke kūkulu ʻia o ka ʻohe nānā i hoʻolālā ʻia no ka piko o ka mauna.

Pōkole ka papahana TMT ma ka $1 biliona kālā, a me he mea lā, ʻaʻohe wahi ola iki i kēlā makahiki aku nei i ka wā i hāpai ai ka National Science Foundation e holo ke kālā i ke kākoʻo i kekahi papahana ʻohe nānā nui pū — ka Giant Magellan Telescope ma Chile — i loko o nā hoʻēmi kālā pekelala.

Aia nō naʻe ma kahi pila hoʻoponopono kālā i ʻāpono ʻia na ka ʻAhaʻōlelo Lāhui he ʻōlelo e mau ai ke ola o ka papahana TMT no ka manawa, ʻaʻole nō naʻe hoʻoponopono ʻia he kālā pekelala keu i kahi ʻohe nānā. Ua aʻoaʻo nā ʻelele kau kānāwai pekelala i ka hui akeakamai e hoʻoholomua ʻia nā ʻohe nānā TMT a Magellan i ke keʻehina loiloi hakulau hope, kekahi o nā keʻehina hope ma mua o ka hoʻomaka kūhelu ʻana i ke kūkulu i kahi ʻohe nānā.

He mea ka holomua i ia pae e hiki ai i ka ʻAhaʻōlelo Lāhui ke loiloi i nā papahana ʻelua ma mua o ka hoʻoholo i ka mea e kākoʻo ʻia na ke kālā pekelala, wahi a ka Lunamakaʻāinana o ʻAmelika Hui Pū ʻIa ʻo Ed Case.

“ʻAʻohe nō kumu e hoʻohāiki mikiʻala ai i kā kākou mau koho,” i ʻōlelo ai ʻo Case ma kahi palapala. He lālā ʻo Case o ke Kōmike Hoʻoponopono Kālā o ka Hale a ua noi nō hoʻi i ka ʻōlelo pila i hoʻoholomua i nā papahana ʻohe nānā ʻelua.

Ua pūlima ʻē ʻia ka pila a lilo he kānāwai na Pelekikena Donald Trump. Eia nō naʻe, ʻaʻohe kālā kākoʻo no nā papahana e hoʻokō ai i ke keʻehina hakulau, a hōʻike pū ʻia, e pono e kō ia keʻehina me ke kākoʻo ʻole ʻia ma ke kālā na ke aupuni pekelala.

Kūlanalana Ka Papahana

He mau lālā ka TMT a me ka GMT o ka papahana U.S. Extremely Large Telescope. I kēlā makahiki aku nei, ua noʻonoʻo ka NSF e kaupalena i ka nui kālā i ia papahana ma kahi o ka $1.6 biliona kālā. Wānana ʻia ka huinanui e paʻa ai ka GMT he $2.5 biliona kālā, a pōkole ka TMT ma kahi o ka $1 biliona kālā o ka $3 biliona kālā e pono ai.

Ua ʻōlelo nā ʻelele hoʻokō o ka ʻohe nānā Magellan ma kahi palapala no ke kākoʻo kūʻokoʻa ʻia o ke keʻehina hakulau hope a wānana ʻia ke kō i loko o nā makahiki ʻelua e hiki mai ana.

ʻAʻole nō mōakāka ka hiki a me ka ʻole ke kō ke keʻehina hakulau hope i ka TMT me ke kākoʻo hou ʻia aku e ke kālā pekelala.

Ua hōʻike kahi ʻelele o ka TMT no ka mahalo nui o nā kākoʻo papahana i ko ka ʻAhaʻōlelo Lāhui noʻonoʻo ʻana i ka ʻohe nānā, ua hōʻole nō naʻe hoʻi i ka hāpai he manaʻo hou aku aia a pane ka NSF i ke kiʻina pekelala. ʻAʻole pū i pane ka NSF i nā noi hāpai manaʻo.

ʻO nā hoa o ka TMT International Observatory ke California Institute of Technology, nā papahana akeakamai kauʻāina o Iāpana a me ʻĪnia, ko Kanakā National Research Council, ke Kulanui o Kaleponi, a me kahi hui mea noiʻi kilo lani ma ke 45 wahi a puni ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa a ma ʻō aku.

Ke ʻimi nei ka ʻohe nānā i nā ala e kūkulu ai ma ke Canary Islands, he ʻāina ma lalo o ka mana Sepania ma ʻō aku o ke kapa kai o Pokukala, ua ʻōlelo nō naʻe nā ʻelele hoʻokō, ʻo Hawaiʻi mokupuni kā lākou koho mua no ka TMT. He $3 biliona kālā ka huinanui kālā e paʻa ai ka papahana i kēia manawa, ua hiki nō naʻe ke loli.

Hoʻoponopono pū ʻia he $30 miliona kālā ma ka pila hoʻoponopono kālā no ka hoʻomohala ʻana i nā “hale kilo lani o ka hanauna hou” i hāpai ʻia ma ke anamanaʻo Astro2020 o ke kilo lani a kālai kūlohe lewa lipo.

Helu ʻia nā Extremely Large Telescopes e laʻa ka TMT a pēlā pū nā papahana ʻē aʻe e hoʻolele ʻia ai nā moku lele lewa lipo e noiʻi ai i ka hiki a me ka ʻole ke noho ʻia nā ʻōnaehana hōkū ʻē aʻe.

Ua koi pū ka ʻAhaʻōlelo Lāhui i ka hui akeakamai e wehewehe i nā ʻelele kau kānāwai i nā mahina e hiki mai ana no kāna e hoʻolālā nei e kiʻi no ke kiʻina hoʻolako kālā a me ka hoʻoholomua ʻana i nā papahana ʻohe nānā nui ʻelua i ke keʻehina hakulau hope.

Nui Ke Kūʻē ʻIa

Ua lilo ka TMT he mea i hoʻohalahala nui ʻia no ko ka mokuʻāina mālama ʻana iā Maunakea. Ua kuhikuhi aku nā mea kūʻē i ke kilo lani haole ma ka mauna i ka mālama maikaʻi ʻole ʻia o ia wahi e nā ʻohe nānā ma ka holo ʻana o ka manawa. I loko nō o ka maikaʻi aʻe o ka mālama ʻana o ke kaiaulu kilo lani a me ke Kulanui o Hawaiʻi, ka mea iā ia ka ʻaelike kumu no ka piko, i ka mālama i ka mauna, e loli ana ka mālama ʻia o ka nui o ko laila mau ʻāina i ka makahiki 2028.

Mau ke kūlanalana o kahi e holo ai ke kilo lani haole o luna o ka mauna i ka maʻa ʻana aʻe o ka hui hou i kuleana ma ke alakaʻi i ka mālama ʻia o Maunakea. E pono ia hui alakaʻi hou e hoʻoholo i nā mahina e hiki mai ana no ka ʻāpono a me ka ʻole i ke kūkulu ʻia o nā hale hou, ʻo ia pū ka TMT, ma nā wahi i wāwahi ʻia ai nā ʻohe nānā kahiko.

Ua hāpai nā mea kūʻē i ka TMT i nā hopohopo no nā hopena e pā hewa ai ka ʻāina no ko ka ʻohe nānā kūkulu ʻia, ʻo ia hoʻi nā hopena ma luna o nā mea ola ʻōiwi ma ka piko, ʻo ke kumu nui nō naʻe e kūʻē ʻia nei ke kūkulu ʻia o ka ʻohe nānā ma ka piko ka ʻaʻe ʻia o kahi wahi kapu.

Ma kahi moʻolelo Hawaiʻi, ʻo Maunakea ka hiapo keiki kāne a Wākea a me Papa, a ʻo lāua nā mea hoʻokumu o ka poepoe honua a me ka lāhui Hawaiʻi.

Ua ʻōlelo ʻo Kealoha Pisciotta, he limahana ʻohe nānā kahiko i lilo he alakaʻi ma ke aukahi kūʻē i ke kūkulu ʻia o ka ʻohe nānā hou, he makani wale nō ka pila hoʻoponopono kālā mai ka ʻAhaʻōlelo Lāhui ke lohe aku.

Oia mau ka ʻoni ʻana o nā mea kūʻē i ka TMT mai ka wā mai i hoʻokū ʻia ai ke kūkulu ʻia o ka ʻohe nānā he ʻehiku makahiki aku nei. Ua lilo ko ke aupuni pekelala hoʻolālā ʻana e kākoʻo i kahi ʻohe nānā ʻokoʻa i kēlā makahiki aku nei, ko ka TMT ʻimi ʻana he wahi ma ʻEulopa, a me ko ka ʻaha alakaʻi aupuni Trump hoʻomokuāhana i nā hoa koʻikoʻi e like me Kanakā a me ʻĪnia he mau mea i ʻoni hou aʻe ai ka hana a ia mau mea kūʻē i ka ʻohe nānā.

Ua ʻōlelo pū ʻo Pisciotta, aia nō lākou ke kākoʻo ʻia nei e nā kānāwai kekahi. Ua eo iho nei ka lanakila i nā alakaʻi o ke aukahi Maunakea no kahi hihia ʻAha Hoʻokolokolo Kiʻekiʻe o Hawaiʻi no ke kuleana o ke alanui e holo ai i ka piko, he mea e paʻakikī aʻe ai ka piʻi ʻana o nā kaʻa kūkulu no ka halihali ʻana i nā lako.

ʻAʻole pū i hoʻomaka ka hui akeakamai he ʻōnaehana hana pū i koi ʻia ma ke kānāwai no nā papahana kākoʻo ʻia ma ke kālā pekelala, a ʻaʻole i hoʻokō nā mea kākoʻo i ka TMT i kahi loiloi i ke ʻano e pā ai nā hana kuʻuna a mea like pū i ka papahana ma lalo o kahi hoʻoholo ʻaha hoʻokolokolo mokuʻāina hou a i kēia.

Ua ʻōlelo ʻo Pisciotta, e pono lākou e hahai i nā lula, i loko pū nō hoʻi o ka paʻakikī ʻana aʻe o ka holomua i loko o ia mau lula.

“Aia nō mākou ke kākoʻo ʻia nei e ke kānāwai. A no ka poʻe a pau kēia, ʻaʻole no nā Kānaka Maoli wale nō,” wahi āna i ʻōlelo ai. “Ke lanakila mākou, lanakila ko Hawaiʻi. ʻO ka mea e pono ai ka ʻāina ka mea e pono ai kākou.”

Kākoʻo ʻia nā moʻolelo Civil Beat no nā kumuhana nūnē ma Hawaiʻi mokupuni ma ka māhele ma lalo o kahi haʻawina kālā na ka Dorrance Family Foundation.