Hihia Kānāwai: ʻAʻole E Ili Wale Nō Nā ʻĀina Hoʻopulapula I Nā Kānaka Maoli
Ua hoʻohiki ke Kiaʻāina Josh Green a me ko Hawaiʻi loio kuhina e kūpale i ka hihia e ʻimi ana e wāwahi i nā ʻāina hoʻopulapula Hawaiʻi.
Moʻolelo na Jennifer Sinco Kelleher
Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.
E ʻaʻa ana kahi hihia i hoʻokomo ʻia i kēia pule ma ka ʻaha hoʻokolokolo o ʻAmelika Hui Pū ʻIa i kahi ʻōnaehana he kenekulia ke kahiko e hoʻolako ana he pono waiwai loa i nā Kānaka Maoli: ʻo ka ʻāina ma ke emi loa.
E ʻōlelo ana ka hihia, he kūʻē ke Kānāwai ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi, nāna e hoʻokaʻawale nei i nā ʻāina no ka poʻe i ʻoi aku ka pākēneka koko Hawaiʻi i ke 50%, i ke kumukānāwai. Ua hoʻokomo ʻia i ka Poʻakahi na Pacific Legal Foundation ma ka ʻaoʻao o kahi kāne Hawaiʻi ʻole, akā he wehewehe ʻia nō ma ka hihia he mea noho ma Hawaiʻi no kona ola holoʻokoʻa. ʻO ia ka ʻaʻa hope iho nei i nā pono Kanaka Maoli ʻoiai ke aupuni hoʻokele Trump e wāwahi nei i nā kulekele e hoʻomakakoho ana i ka ʻokoʻa pono, ke hāpai pono, a me ka helu ʻia o ka nui.
He mea nui nā kaiaulu ʻāina hoʻopulapula mai ʻō a ʻō o ka mokuʻāina i ke ō hoʻokele waiwai a i nā kahua hana kuʻuna Hawaiʻi. Hiki i ka poʻe nona ka pākēneka koko Hawaiʻi i ʻoi aku i ke 50% ke noi he ʻaelike he 99 makahiki ka lōʻihi no ka $1 o ka makahiki. Ma kahi o ka 29,000 kānaka ma ka papa kūkali e hoʻomanawanui ana i nā ʻaelike hale noho a ʻāina mahi.
He ʻĀina No Nā Kānaka Maoli
Ma kona ʻaoʻao he ʻelele i ka ʻAhaʻōlelo o ʻAmelika Hui Pū ʻIa no ke kelikoli o Hawaiʻi, ua ʻimi ke Kamāliʻi Kāne Jonah Kūhiō Kalaniana‘ole he ala e hoʻolako ʻia ai ka ʻāina e noho ai i ko Hawaiʻi poʻe ʻōiwi i “loaʻa ʻole ka ʻāina a e pau ana ke ola” i ka 1920, he hopena o ka maʻi, ka male aku a male mai, a me ka lilo o ka ʻāina ma muli o ka hoʻokahuli hewa ʻia o ke aupuni Hawaiʻi i ka 1893 na nā kālepa ʻAmelika.
Ua kūʻē nā mea nāna nā mahi kō i ia manaʻo a ua makemake e helu ʻia nā Hawaiʻi Hawaiʻi piha wale nō, me ka manaʻo, e hōʻoia mai ana ka lā e pau loa ai ia mau Hawaiʻi, i ʻōlelo ai ʻo Robin Puanani Danner, ke aʻoaʻo kiʻekiʻe i ka Sovereign Council of Hawaiian Homestead Associations. ʻImi ka hui i ke kaupale i ke kānāwai i ʻāpono ʻia na ka ʻAhaʻōlelo i ka 1921. Wahi āna, ua ʻaelike ka ʻAhaʻōlelo ma luna o ke koina nui koko he 50%.
ʻO ia paha ka pōʻaiapili hoʻokahi e noʻonoʻo ai ka Hawaiʻi i ka pākēneka koko, ʻo ia hoʻi, he ala ia e ʻike ʻia ai ka pākēneka o ko kekahi ʻōiwi ʻana.
“ʻAʻole ia ʻo ko mākou ana ʻana,” wahi a Danner, he ʻōhua ʻāina hoʻopulapula ma ka mokupuni ʻo Kauaʻi a aia pū hoʻi ma ka papa kūkali no kahi ʻāina mahi. “ʻO ke ana ia a ka haole.”
ʻOkoʻa ka pilina a nā Kānaka Maoli me ke aupuni pekelala i kā nā ʻŌiwi ʻAmelika a me nā ʻŌiwi ʻĀlaka. ʻAʻohe tribe o Hawaiʻi. Ma waho o Hawaiʻi, kiʻi ka 575 aupuni tribe mai ʻō a ʻō o ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka pākēneka koko, ka moʻokūʻauhau, a me koina ʻē aʻe e hoʻoholo ai i ka poʻe kū i ke kākau inoa ʻia he lālā tribe.
“ʻAʻohe o mākou aupuni tribe i ʻike hōʻoia ʻia ma ke kānāwai e ke aupuni pekelala, ʻaʻole nō naʻe kēlā he mea e ʻike ʻole ʻia ai mākou he poʻe hoʻokele iā mākou iho” ma nā ʻāina hoʻopulapula Hawaiʻi, i ʻōlelo ai ʻo Danner.
ʻO ka poʻe e hoʻopiʻi nei, wahi āna, he poʻe hūhewa ma ka hoʻomaopopo ʻana i ke kūlana o nā Hawaiʻi.
“ʻAʻole mākou he race wale nō; ma ʻō aku nō ia o ka race,” wahi āna. “E like me nā ʻŌiwi ʻAmelika a me nā ʻŌiwi ʻĀlaka, he kino politika mākou a he pilina hoʻohiki me ke aupuni pekelala.”
A he hihia kānāwai hou aku na Students for Fair Admissions — i alakaʻi ʻia na Edward Blum, he alakaʻi kūʻē i ka affirmative action — a kūʻē hoʻi i Nā Kula ʻo Kamehameha, he ʻōnaehana kula uku hoʻokūkū e hoʻomakakoho ana i ka ʻae i nā mea noi Hawaiʻi.
He Hiki Ke Hōʻea Ka Hihia I Ka ʻAha Hoʻokolokolo O ʻAmelika Hui Pū ʻIa
Ua hoʻohiki ko Hawaiʻi kiaʻāina a loio kuhina e kūpale ma hope o ka pono ʻāina hoʻopulapula Hawaiʻi.
Ua hōʻole ko ʻAmelika Hui Pū ʻIa Keʻena Kālaiʻāina, he mea kūpale ma ka hihia, e hāpai manaʻo no ka hoʻokolokolo ʻana, a pēia hoʻi ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi, ke keʻena mokuʻāina nona ke kuleana ʻo ka hoʻokele i ka waiwai ma kahi o ka 200,000 ʻeka ʻāina.
“ʻAʻole mākou e ʻimi nei e kāʻili i kekahi mea mai maiā haʻi mai,” i ʻōlelo ai ʻo Caleb Trotter, he loio no Pacific Legal Foundation. “ʻO kā mākou e ʻimi nei ka hōʻoia i ka noa o ka papahana i nā kānaka a pau ma ke kaulike, me ka nānā ʻole ʻia o ka pākēneka koko. No laila, inā he Hawaiʻi piha ma ka 100% a me ka ʻole, ʻo ka hopena puka lanakila ka hiki i kēlā me kēia kanaka ke kū moho.”
ʻAʻole lākou e wānana nei he hopena puka ma ko lākou ʻaoʻao mai kahi luna hoʻokolokolo o ʻAmelika Hui Pū ʻIa ma Hawaiʻi, akā, e piʻi paha ka papaha o ka puka ma ka Māhele 9 o ka ʻAha Hoʻokolokolo Hoʻopiʻi o ʻAmelika Hui Pū ʻIa.
Ua ʻōlelo ʻo Trotter, paʻa ko lākou manaʻo i ka ʻaelike o ka ʻAha Hoʻokolokolo Kiʻekiʻe o ʻAmelika Hui Pū ʻIa, he kū ʻole nā kūlana i paʻa ma luna o ka lāhui a moʻokūʻauhau i ke kumukānāwai.
Ua hoʻāʻo ka mea hoʻopiʻi ʻo Eric Ryan e noi he palapala hoʻolimalima ma ka pūnaewele, ua pāpā ʻia naʻe ma ke keʻehina hōʻoia koina palena iki i kona pane ʻana iā “ʻaʻole” i ka nīnau e hāpai ana inā he koko Hawaiʻi kona he 50% ma ka liʻiliʻi loa, wahi a ka hihia.
“He mea kēia koina i paʻa ma luna o ka moʻokūʻauhau e paʻa ai he kahua kū koina e hiki ai i nā ʻelele hoʻokō mokuʻāina ke hoʻokae ʻili pū, he hoʻomau nō hoʻi ia i nā ʻano paʻa o kahi mea, a he hoʻohāiki i nā ala e loaʻa ai ka hale noho no ka hapa nui o ko Hawaiʻi mau mea noho,” wahi a ka hihia.
He Hōʻailona O Ke Kūpaʻa Hawaiʻi
Hōʻike ka nui poʻe e hoʻomanawanui ana he palapala hoʻolimalima i ke kūpaʻa o nā Kānaka Maoli, wahi a Sanoe Marfil, he mea i hānai ʻia ma ka ʻāina hoʻopulapula ma Nānākuli ma Oʻahu Komohana: “He oia mau nō ko kākou poʻe.”
He mea pū kēia e lana aʻe ai ka manaʻo no ka hiki i nā Hawaiʻi i haʻalele iā Hawaiʻi ma muli o ka pipiʻi launa ʻole o ka noho ʻana ma ka mokuʻāina ke hoʻi mai i kekahi lā i ka wā e hāʻawi ʻia ai he palapala hoʻolimalima, wahi āna.
He palapala hoʻolimalima nō kā Marfil, he mea kū i ke koina pākēneka koko, ma kahi kokoke. He kuleana ko nā Hawaiʻi ma ka ʻaʻa i ka hihia kānāwai, wahi āna, i hiki i kā lākou poʻe mamo ke hoʻomau i ka noho ma nā ʻāina Hawaiʻi.
ʻAʻole nō hoʻi mākou e ʻimi nei e hele i kahi ʻē,” wahi āna i ʻōlelo ai.
