Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.

Aia ke oeoe uahi kahiko i kekahi hapa o ko Hawaiʻi mau kula a ke pau nei nō hoʻi kona pono a he hiki ʻole ke kaukaʻi ʻia, wahi a kahi moʻolelo hou mai ke keʻena hoʻonaʻauao o ka mokuʻāina.

Civil Beat stories ma ka ʻōlelo Hawaiʻi

‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

Read More

He ʻekolu wale nō oeoe uahi o nā kula i pilikia loa, ʻo ia hoʻi, ua poloke a pilikia loa paha: ʻo ke Kula Waena o Hilo, ke Kula Haʻahaʻa o Waikele, a me nā Kula Kiʻekiʻe a Waena o Pāhoa. He holomua nui ia mai ka makahiki 2023 mai, i ka wā a ke keʻena hoʻonaʻauao i wānana ai i ka pilikia loa o nā oeoe uahi ma ka 24 kula.

Aia ka ʻelima kula—ʻo ia hoʻi ka ʻekolu kula ma ke kūlana pilikia loa—ma ke kūlana hoʻomakaʻala uahi, ʻo ia hoʻi, ʻaʻole nō e holo pono nei nā ʻōnaehana o ia mau kula a e pono nā limahana e hōʻoia i ka pono o ko lākou mau kahua kula no ke ahi, i ʻōlelo ai ka Luna Nui Hoʻokō ʻo Jesse Souki ma kahi hālāwai Papa Hoʻonaʻauao i kēlā pule aku nei. He mau papahana kūkulu kā kēlā me kēia kula a ʻelima, ʻo ia hoʻi ke Kula Haʻahaʻa ʻo Lanakila a me ke Kula Kiʻekiʻe o ʻAiea, a i ʻole paha ia, aia ke ʻimi nei i ka hoʻoponopono.

Aia nā oeoe uahi ma ke kūlana pilikia ma ka 120 kula aupuni, ʻo ia hoʻi, ke holo nei nā ʻōnaehana o ia mau kula, eia nō naʻe, aia ke hāʻule nei i ka hiki ʻole ke kaukaʻi ʻia no ke kahiko, nā pilikia kūmau, a no nā pono kahiko. Ma nā kula ʻē aʻe he 73, aia nā oeoe uahi ma ke kūlana maikaʻi—he hiki ke kaukaʻi ʻia no ka manawa, e pono nō naʻe e hoʻoponopono ʻia i ka wā e hiki mai ana.

Ma nā kahua kula ʻē aʻe he 68, ke holo pono nei nā oeoe uahi.

Ua hoʻokaʻawale nā ʻelele kau kānāwai mokuʻāina he $85 miliona a ʻoi kālā no nā papahana olakino a palekana koʻikoʻi, ʻo ia hoʻi ke oeoe uahi ma ka moʻohelu e kū nei. ʻAʻole nō naʻe i hoʻolako kūpono nā ʻelele kau kānāwai i ke kālā no kēia mau papahana i ka wā i hala. I ka makahiki 2023, ʻaʻohe kālā i hoʻokaʻawale ʻia e ka ʻAhaʻōlelo no nā papahana olakino a palekana i loko nō o ko ke keʻena hoʻonaʻauao noi ʻana he $20 miliona kālā ma nā makahiki ʻelua i hala akula.

“He mea nui kēlā me kēia mea,” i ʻōlelo ai ʻo Jadine Urasaki, ka Limahana Hoʻokō Pono Lehulehu Ākea, i ka papa hoʻonaʻauao mokuʻāina i kēlā pule aku nei. “He hoʻomau wale aku nō kā mākou me ke kālā e loaʻa ana iā mākou.”

A i kēia, he 20 papahana oeoe uahi o ke keʻena e holo nei a he 10 e noho nei ma ke keʻehina hakulau. Aia ke loiloi ʻia nei he ʻehiku hou aku kula no nā papahana hoʻoponopono i ka wā e hiki mai ana. Aia nā lilo papahana ma waena o ka $250,000 kālā a emi mai i ka $6 miliona a ʻoi kālā.

Ua kō he ʻehiku papahana hoʻoponopono oeoe uahi i ke keʻena i ka makahiki i hala iho nei.

He hopohopo nā oeoe uahi kula no nā ʻelele kau kānāwai ma nā makahiki i hala iho nei, keu hoʻi ma hope o nā ahi hōlapu o Maui i ka makahiki 2023 i pau ai he kahua kula kula haʻahaʻa ma Lahaina. Ma ka pōmaikaʻi, ua paʻa ke kula o ia lā, no laila, ʻaʻohe haumāna i hōʻea aʻe.

I ka makahiki 2023, ua holo i nā ʻelele kau kānāwai kahi pila e noi ana i ke keʻena hoʻonaʻauao e hoʻopaʻa he papa helu o nā kula nona nā oeoe uahi e pono ana e hoʻoponopono ʻia a me ka hōʻike i nā kahua kula poloke o nā ʻōnaehana no kekahi mau makahiki. Ma hope mai o ia makahiki, ua ʻike ihola kahi kōmike noiʻi ʻahaʻōlelo e kālele ana ma ka palekana ahi ma nā kula, ʻaʻole pū i loaʻa nā wiliwiliwai a me nā oeoe uahi i kekahi mau kahua kula.