Kā ka luna hoʻoponopono nota: Unuhi ʻia na N. Haʻalilio SolomonClick here to read this article in English. 

Ua noi ʻia he hui lawe hana nāna e hoʻokele i ko Mauna Kea mai kēia mua aku, ua kupu ʻē mai nō nā pilikia hoʻomokuāhana ma muli o ia hui ma waena o ka poʻe kōkoʻo a kūʻē hoʻi i nā hana kilo hōkū ma luna o ia mauna, ma waena o nā hui kanaka maoli a me nā luna kau kānāwai o ka ʻAhaʻōlelo.

Ka Ulana Pilina Badge Olelo Hawaii

Na kekahi pānela hui o ka poʻe kau kānāwai o ka Hale i hoʻoholo i mau ʻōlelo i ke kakahiaka o ka Poʻahā nei, ma muli o ia ʻōlelo e hoʻokumu ʻia ai ia hui lawe hana. ʻO nā ʻōlelo noi, ʻo ia ʻo House Resolution 33 a me House Concurrent Resolution 41, ke kali nei a koho pāloka ʻia i mua o ka Hale he 51 luna ka nui.

ʻAʻole naʻe i akāka mai ka puka me ka ʻole o ka hui i ka hoʻolōkahi ʻana i nā manaʻo kūʻē aku kūʻē mai e pili ana i ka mauna, ʻoiai naʻe ʻo ka pahuhopu nui o ia hui ʻo ia ka lōkahi o ko ke aupuni a me nā kaiāulu ʻōiwi Hawaiʻi.

Ma kekahi ʻaha hoʻolohe he 90 minuke o ka Poʻahā kahi i lohe ʻia ai nā ʻōlelo hoʻoholo, ua hoʻolohe aku nā mea kau kānāwai i nā manaʻo hopohopo e pili ana i ka poʻe lālā e hui ai ia hui, a me kona mau kuleana e hoʻokuleana ʻia ai. I loko naʻe o ia mau manaʻo hopohopo, ua hoʻoholo nā kōmite ʻAha Hoʻoholoholo o ka Hale, Kuleana Hawaiʻi, a ʻo Wai me ka ʻĀina i nā ʻōlelo noi, he mau hoʻoponopono liʻiliʻi kā lākou i hana ai, ʻaʻole ma ke ʻano hoʻololi loa.

TMT Demonstrators gather at the ahu or altar near entrance of Mauna kea Access Road. Near Kipuka Pu’u Huluhulu, native tree sanctuary and trail.
ʻO kekahi hui lawe hana nāna e hāpai aʻe i kekahi ʻano aku e hoʻoponopono ʻia ai ʻo Mauna Kea, ua hoʻokupu ʻē mai nō ia he mau pilikia ma waena o nā mea hoʻokuleana ʻia i ka maunaCory Lum/Civil Beat

ʻO nā mea wale nō nāna i koho pāloka ʻole mai, ʻo nā Luna Makaʻāinana Dale Kobayashi me Gene Ward.

Ke manaʻo ʻia nei e kūʻē ʻia mai ana nō ka ʻōlelo hoʻoholo i loko o ka ʻAha Senate, kahi o Lorraine Inouye, ʻo ia ka luna hoʻomalu o ke Kōmite Wai me ka ʻĀina, i hōʻole ʻē aku ai ʻaʻole e hoʻolohe ʻia.

Eia naʻe, hiki mau nō ke holo i mua ka hui lawe hana inā ʻaʻole e hāʻule ʻo House Resolution 33 ma loko o ke keʻena he 51 luna, wahi a Lunamakaʻāinana David Tarnas i ʻōlelo ai.

He nāwaliwali naʻe paha kona kākoʻo ʻia e ka lehulehu ākea. Ua hōʻike mai nei kekahi poʻe nāna i kū mai a haʻi manaʻo, pēlā pū me kekahi poʻe kau kānāwai, ʻo ka hui lawe hana, he mea ia e lumaʻi ʻia aku ai nā manaʻo kūʻē i ka ʻohe nānā kanakolu mita i manaʻo ʻia e kūkulu ma ka piko o ka mauna.

“Hoʻowalewale ʻo HCR 41 me HR 33 i ka maliu aku ia i nā leo a pau, eia naʻe he hoʻokuli aku i ia mau leo me he mea lā he kū nō lākou i ke kākoʻo i ka pahuhopu nui o ka poʻe nāna e noi mai ana ia papahana: ʻo ke kākoʻo mau i ke kūkulu hoʻomohala,” wahi a Deborah Ward, he noho loa ma Hawaiʻi, i ʻōlelo ai i ka poʻe kau kānāwai.

ʻO Ke Komo ʻAna Mai O Nā Hawaiʻi I Loko O Ia Hui 

ʻO nā lālā o ia hui, he 15, he ʻehiku o lākou, he poʻe kānaka maoli Hawaiʻi.

Hoʻokahi hoʻi lunamakaʻāinana mai ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi, ke Keʻena Mālama ʻĀina a Kumu Waiwai, ka Papa Kahu Kula o ke Kulanui o Hawaiʻi, a me Mauna Kea Observatories. Na ka wahaʻōlelo o ka Hale, na Scott Saiki e wae aku he ʻekolu lālā o ka Hale a hoʻokahi luna hoʻomalu i mea e popohe ai ka hui.

Manaʻo ʻo Healani Sonoda-Pale, he wahaʻōlelo no Ka Lāhui Hawaiʻi Kōmike Kālaiʻāina, he wahi kēia ʻōlelo hoʻoholo e neʻe ai i mua ke kūkulu ʻia o ke TMT, he mea ia i hōʻapaʻapa ʻia i 2019, a i kēia manawa ke ʻimi aku nei ia i kālā kākoʻo mai ka National Science Foundation mai.

“ʻAʻole mākou e ʻike nei i kēia he wahi e kūkā pū ai e pili ana no ka hoʻoponopono ʻana. He poholalo kēia kahi e hoʻohāmau ai i ka poʻe kiaʻi a e kūkulu ai hoʻi i ke TMT,” i ʻōlelo ai o Sonoda-Pale i ka poʻe kau kānāwai.

Healani Sonoda-Pale testifies during a Water, Land Hawaiian Affairs hearing at the Capitol.
ʻO Healani Sonoda-Pale, hōʻike ʻia i 2020, e hopohopo ana ʻo ia he wahi ka hui lawe hana i hoʻoholo ʻia ai i mua ke kūkulu ʻana i ke TMT. Cory Lum/Civil Beat

ʻO kekahi mau hui Hawaiʻi, pēlā pū me nā hui kūʻē i ke TMT, he kākoʻo nō lākou i ka hoʻokumu ʻia o ka hui lawe hana. ʻO ia hoʻi he mau Hui Sivila Hawaiʻi ma ka mokupuni ʻo Hawaiʻi.

Ua kākau leka mai me ka haʻi manaʻo ʻo Noenoe Wong-Wilson, ʻo ia ka pelikikena o ka Hui Sivila Hawaiʻi ma Hilo, i ka poʻe kau kānāwai e pili ana i ka wae ʻana i nā lālā kanaka maoli he ʻehiku, ʻoiai he hapa lua o ka nui o ia hui, ua pono ke akāka a noa hoʻi i ka ʻike o ka lehulehu.

ʻO ke komo aku o ka manaʻo, he mana ko Saiki i ka wae ʻana i ka hapa nui o nā lālā o ka hui lawe hana, pēlā pū me nā lālā kanaka maoli, he mea i hoʻowahāwahā ʻē ʻia e nā pihaʻeu hoʻohaunaele.

“Ke hāʻule i ka hana ʻo ke kūkā maoli ʻana me ke kaiāulu nui lāhui Hawaiʻi maoli ma loko o kēia kaʻina hana, he mea ia e pālua ai ka hoʻohuoi a ʻoluʻolu ʻole i ke ʻano o ka Mokuʻāina ʻo Hawaiʻi e mālama aku ai i ko kākou mauna kapu ʻihiʻihi a me kēia kumu waiwai wahi pana,” i kākau ai ʻo Wong-Wilson.

Ua kuhi ʻia hoʻi e OHA kekahi mau hihia e pili ana i ka poʻe lālā e hui ai ka hui. ʻŌlelo mai nei ʻo Sylvia Hussey, ka CEO, i ka poʻe kau kānāwai, he pono ke komo mai i loko o ia hui lawe hana nā manaʻo o nā pulapula o Hawaiʻi mokupuni, nā mea lawelawe i nā hana kahiko, a me nā lālā o ka Hui Aliʻi o Kamehameha.

Hoʻolōʻihi ʻIa E Nā Mea Kilo Hōkū Ka Palapala Hoʻolimalima

ʻO nā ʻahahui kilo hōkū a me ka poʻe kiaʻi iā Mauna Kea, e like me Wong-Wilson, aia nō paha lākou ke kū aʻela ma ka ʻaoʻao hoʻokahi. I loko naʻe o ko lākou kākoʻo like ʻana i ia hui, ʻokoʻa maoli ko lākou pahuhopu nui.

ʻO ka poʻe kūʻē, ʻo ia hoʻi ka poʻe kiaʻi, he makemake lākou e hoʻopau loa ʻia ke kilo hōkū a me ke TMT. ʻOiai he manaʻolana ko nā hale kilo hōkū i ka hiki ke waele ʻia he ala e hoʻolōʻihi ʻia ai ka palapala hoʻolimalima na ka mokuʻāina e hoʻolako.

ʻO Mauna Kea Observatories, he 12 nō hale kilo hōkū e lawe hana nei i luna o Mauna Kea, ʻo ia kekahi o nā mea e kākoʻo ana i ka hui lawe hana. ʻŌlelo aʻe nei ʻo Richard Matsuda, ke poʻo o nā hana o W.M. Keck Observatory, i ka poʻe kau kānāwai, ma ke kūkā ʻana no ka hoʻoponopono ʻana, he pono ke kūkā pū no ka hoʻolōʻihi ʻia o ko UH palapala hoʻolimalima no ka wēkiu o ka mauna.

Aia nō ma lalo o ia palapala hoʻolimalima e lawe hana nei nā hale kilo hōkū a pau, ke kali ʻia nei ʻo ka wā e pau ai, ʻo ia ka makahiki 2033 inā ʻaʻole e ʻae aku ka BLNR e hoʻolōʻihi ʻia aku ko UH palapala hoʻolimalima.

Ua hōʻike mai ka poʻe kilo hōkū, ʻo ko lākou noho hoʻokahi ma loko o ia hui he 15 noho, ʻaʻole nō i lawa.

Mauna Kea Summit. 9 april 2015. photograph by Cory Lum/Civil Beat
He manaʻo ko Mauna Kea Observatories e nui aʻe ka maliu ʻia o nā leo o ka ʻaoʻao o ka poʻe kilo hōkū ma loko o ia hui lawe hanaCory Lum/Civil Beat

Makemake ke Kulanui o Hawaiʻi e kuhikuhi akāka mai ka poʻe kau kānāwai i nā pahuhopu nui o ka hui lawe hana. Noi mai ʻo Greg Chun, ko UH luna hoʻokele no ka hoʻoponopono ʻia o Mauna Kea, e nui aʻe nā noho o ia hui no ka poʻe kamaʻāina o Hawaiʻi mokupuni.

Ua mokuāhana hoʻi kekahi mau poʻe kākoʻo i ke kilo hōkū ma ia nīnau. ʻŌlelo mai nei ʻo Thayne Currie, he mea kālaikūlohea lani no ka ʻohenānā Subaru i Mauna Kea, ke ʻike akula nō ʻo ia i kekahi mau hemahema i ke ʻano i kākau ʻia ai nā ʻōlelo hoʻoholo.

Kaulona nui kēia mau ʻōlelo hoʻoholo ma luna o ke ʻano e hoʻoponopono ʻia nei o ka mauna, he wahi i hoʻohalahala ʻia mai ma nā palapala hōʻike hōʻoia i nā makahiki 1990, pēlā pū ma kekahi palapala loiloi i Kekemapa e hoʻomākaukau ʻia e kekahi mea ʻike nāna i hōʻike i ka hiki ʻole iā UH ke maliu maoli i nā leo o nā kānaka maoli Hawaiʻi.

Manaʻo ʻo Currie, he maikaʻi ka hoʻoponopono ʻia ʻana o ka mauna e UH, a o ka hapa nui o nā hoʻohalahala ʻana i ka hoʻoponopono ʻana, e kaʻa aku nō i ka mokuʻāina. Manaʻo pū ʻo ia, ʻaʻole e wehe ʻia aʻe ana e ka ʻōlelo hoʻoholo nā ālaina kū hohonu e puni ai ka hukihuki no ke TMT.

“ʻAʻole kēia e hoʻolako kālā piha ana iā DHHL, ʻaʻole e wehe i nā hihia a puni ʻo Mauna Kea Access Road, ʻaʻole e wehe ana i nā hihia no ke ea o ka ʻāina ʻo Hawaiʻi,” wahi a Currie i ʻōlelo ai.

Holomua Ka Palapala Noi I Loko Naʻe O Kona Kūʻē ʻIa

Hukihuki hoʻi nā manaʻo ma waena o nā poʻe kau kānāwai e pili ana i ka hui lawe hana, a me kona ala kūpono loa e holo mua ai. Kākoʻo ʻia e ka hapanui o nā poʻe kau kānāwai o ka mokuʻāina ke kūkulu ʻia ʻana o ka TMT ma Mauna Kea, akā ʻaʻole naʻe ʻo Lunamakaʻāinana Dale Kobayashi kekahi o lākou.

He maopopo nō iā ia, ʻo nā ʻōlelo hoʻoholo kekahi ala e holo mua ai ka hoʻomāhuahua ʻana i ko ke kilo hōkū ma Mauna Kea.

“Hoʻokahi ka hoʻowalewale mai, hilahila iā ʻoe, pālua ka hoʻowalewale mai, hilahila kā iaʻu,” wahi a Kobayashi. “He wahi kēia, ‘he mau haneli nā manawa o ka hoʻowalewale ʻana mai ma nā makahiki lōʻihi he mau haneli.’”

ʻŌlelo hou ʻo ia, “Pili kēia i ka poʻe i ala aʻe i kekahi lā a manaʻo aʻela, e kākoʻo i ka hana he kilo hōkū ma mua o ke kākoʻo i ka makemake o ka poʻe lehulehu…he noke wale nō kēia o ke ʻano e hana ʻia aʻe ana no nā makahiki he mau haneli.”

ʻAʻole i akāka iā Lunamakaʻāinana Gene Ward ke kumu o ka hoʻomau ʻana i ke kūkā ʻana no Mauna Kea inā ua lilo ke TMT maiā Hawaiʻi aku. ʻO Mauna Kea ka ʻoi loa kahi e makemake loa ʻia nei ke kūkulu ʻana, a ua kau aku nō ka maka i kahi ma Canary Islands ma kai loa o ʻAferika kahi e kūkulu ʻia ai paha.

“Inā he ʻole loa nō, pohō ko kākou kūkā ʻana,” wahi a Ward i pane ai.

Senator Lorraine Inouye debate on carbon tax in the Senate.
ʻAʻole e ʻae ana ʻo Kenekoa Lorraine Inouye i ko ka Hale noi ʻana no kekahi ʻAha Hoʻolohe no Mauna KeaCory Lum/Civil Beat

ʻO kekahi poʻe kau kānāwai ʻē aʻe, keu hoʻi ʻo lākou hoʻi no Hawaiʻi mokupuni, he manaʻolana i ka hiki ke hoʻohuihui i kēia mau wahi e kū ʻokoʻa ai nā māhele o ko lākou mau kaiāulu ma kēia nīnau ʻo ke kilo hōkū.

ʻŌlelo mai nei ʻo Lunamakaʻāinana Nicole Lowen no Hawaiʻi Komohana, he pono ke hoʻoponopono hou ʻia ka poʻe lālā e hui ai ka hui.

“ʻAʻohe nō he hoʻokahi wale nō leo e lohe pau ʻia ai i nā leo, nui hewahewa nā ʻano e maopopo ai ia nīnau. He pono ke hoʻomau i ka hoʻoponopono a hiki aku i kahi e lōkahi ai,” wahi a Lowen i pane ai.

Ke manaʻo ʻia nei, e hāʻule loa ana ia inā nō e hiki aku ia i ka ʻAha Kenekoa.

Ua haʻi ʻē aku ʻo Inouye iā Tarnas lāua ʻo Saiki, ʻaʻole ʻo ia e ʻae aku ana e hoʻolohe ʻia ka ʻōlelo hoʻoholo inā e hoʻokomo ʻia i kona kōmite.

“Ua haʻi mua mākou, ma ka ʻaoʻao o ke kilo hōkū ko mākou kākoʻo ʻana,” wahi a Inouye i pane ai ma ka nīnauele kelepona. Ua pane hou mai, ua holo mua ʻē hoʻi ʻo UH me kona papa kahu i ka lawelawe ʻana e hoʻoponopono maikaʻi aʻe i ka mālama ʻana i ka mauna.

He manaʻo ko ka Hale e hoʻomau i ka holo mua a hoʻokumu hoʻi he hui lawe hana, i loko hoʻi o ke kākoʻo ʻole o ka ʻAha Kenekoa i ia ʻano palapala noi.

Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ko Harry Nathaniel ʻOhana, Levani Lipton, lāua ʻo Lisa Kleissner.

Before you go

Civil Beat is a small nonprofit newsroom that provides free content with no paywall. That means readership growth alone can’t sustain our journalism.
 
The truth is that less than 1% of our monthly readers are financial supporters. To remain a viable business model for local news, we need a higher percentage of readers-turned-donors.
 
Will you consider becoming a new donor today?

About the Author