Kā ka luna hoʻoponopono nota: Unuhi ʻia na N. Haʻalilio SolomonClick here to read this article in English. 

Ma Hawaiʻi nei, ʻo nā poʻe o nā pae moku Pākīpika ka nui hewahewa o ka loaʻa a me ka make hoʻi i ka maʻi coronavirus, aia hoʻi, he maopopo ʻole hoʻi ka nui o lākou i ʻō ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo.

Ka Ulana Pilina Badge Olelo Hawaii

Ma ka helu ʻana hoʻi, ʻaʻole hoʻolana puʻuwai: ke helu pū ʻia me nā kānaka maoli Hawaiʻi, ʻānō, he 8.8% wale nō o ke kaiāulu kai ʻō ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo hoʻokahi nō, eia naʻe, no lākou ke 41% o nā maʻi a puni ka mokuʻāina i kēia manawa.

Ua hoʻolaha mai ke Keʻena Ola o Hawaiʻi i ka Pōʻalua nei i ke ʻano e pili mai ai nā helu me nā lāhui like ʻole i loaʻa ka lāʻau koʻokoʻo, a me kekahi palapala hōʻikeʻike no nā pono hoʻokaulike hewa i ka wā o Hawaiʻi e ʻalo nei i ka maʻi ahulau coronavirus. Ua hōʻikeʻike ʻia aʻela ia mau ʻikepili helu ma kekahi ʻaha kuahaua he hoʻokahi pule ma hope mai o ka hoʻohalahala ʻana a kekahi mau alakaʻi kaiāulu i ka mokuʻāina no kona mili ʻapa ʻana ma ka hoʻolaha ʻana mai i ke ʻano i pili ai ka nui o ka lāʻau koʻokoʻo me nā lāhui.

Hōʻoia ʻia ma ka ʻimi noiʻi ʻana, ʻo nā kānaka i kuhi iā lākou iho he haole a he ʻĀsia paha, ʻo lākou nō ka poʻe i ʻō ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo i kēia manawa ma mua hoʻi o nā Hawaiʻi maoli, nā poʻe Pākīpika, a me nā poʻe Pāʻele.

He hapahā o ko Hawaiʻi mau poʻe ʻĀsia kai ʻō ʻē ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo, pēlā pū me ka 19.2% o ko Hawaiʻi poʻe haole. He 6.4% wale nō o ko Hawaiʻi mau poʻe Pāʻele kai hoʻomaka i ka ʻō ʻia ʻana i ka lāʻau, wahi a ka ʻikepili hou o ko ka mokuʻāina dashboard.

Registered Nurse Alexis Lagasca from Kalihi Palama Health Center gives COVID-19 vaccinations at St. Elizabeth Church.
ʻO Alexis Lagasca, he kahu maʻi, i ka hoʻō ʻana i ka lāʻau koʻokoʻo COVID-19 ma ka hale pule ʻo St. Elizabeth. Na ko ka mokuʻāina Keʻena Ola e launa nui ana me nā kaiāulu nāwaliwali i mea e wehe ai nā ālaina i kapu mua ai ka lāʻau koʻokoʻo iā lākou. Cory Lum/Civil Beat/2021

ʻO nā poʻe Pākīkipa Hawaiʻi ʻole, a me nā poʻe Pilipino, nui kapakani ka piʻi ʻana o nā mea maʻi COVID-19 ma waena o lākou.

He 7.5% a ʻoi aku paha o ka heluna kanaka Pākīpika ma Hawaiʻi nei kai loaʻa i ka maʻi COVID-19 i ka wā i helu ʻia ai i ka lā 31 o Ianuali nei, wahi a ke Keʻena Ola i hoʻopuka ai ma kāna palapala hōʻikeʻike no ke kaulike COVID-19 i ka Pōʻalua nei i hala.

ʻO ka nāwaliwali e ahu aʻe ana, “he pāhā hoʻi ma mua o ka poʻe iho i hoʻopilikia ʻino ʻia (ka poʻe Pilipino) a he pā ʻumikūmālua ma mua o ka poʻe ʻuʻuku loa o ka hoʻopilikia ʻia (ka poʻe Kepanī),” wahi a ka palapala. Ua hōʻike ka palapala he 1.7% o ke kaiāulu Pilipino kai pilikia i ka maʻi.

ʻAʻole i loaʻa i ka mokuʻāina nā ʻikepili i hoʻokaʻawale ʻia nāna e hoʻokāʻokoʻa ana i nā kānaka maoli Hawaiʻi mai a me nā poʻe Pākīpika aku, i nā Pilipino mai hoʻi me nā poʻe ʻĀsia aku.

ʻO ko ka mokuʻāina mea akamai loa i ka maʻi ahulau, ʻo Sarah Kemble, ua ʻōlelo akula i nā mea hoʻolaha nūhou i ka Poʻalua nei, ke manaʻolana nei nō ia i ka hiki ke hoʻolaha aku i ia mau ʻano ʻikepili i loko o nā pule e hiki nei.

Ua noi ka mokuʻāina e hōʻiliʻili nā Centers for Disease Control and Prevention i kēia mau ʻikepili liʻiliʻi e pili ana i nā lāhui a me ke koko o ke kanaka ma loko o ka ʻōnaehana hoʻolaukaʻi ʻikepili pekelala, a ʻo ka ʻae ʻana maila nō ia o nā luna pekelala e hana pēlā, wahi āna i ʻōlelo ai.

ʻO Hawaiʻi ka mokuʻāina hoʻokahi nāna e hoʻokaʻawale i nā Hawaiʻi, ʻaʻole e helu pū ʻia me nā poʻe o nā pae moku Pākīpika ʻē aʻe i ka wā e helu ai i nā maʻi COVID-19.

Hōʻike ʻia ma ko ka ʻahahui palapala hōʻikeʻike kaulike hou, inā hoʻololiloli ʻia ma ka makahiki o ke kanaka, no nā poʻe Pākīpika, ʻaʻole hoʻi ʻo nā Hawaiʻi, he 319.6 o nā kānaka he 100,000 ma Hawaiʻi nei ka nui o nā kānaka make, ʻo ia ʻano helu, he pāwalu kona nui ma mua o nā lāhui a kaiāulu ʻē aʻe, a he pā ʻumikūmāhā ma mua o ka ʻawelika o ka mokuʻāina.

He papa helu e hōʻike ana i nā helu hoʻokaulike ʻole ʻia o ka nui o ka make ʻana i ke coronavirus i helu ʻia ma ka lāhui a me ke koko ma Hawaiʻi nei, mai ko ka mokuʻāina palapala hōʻikeʻike hou no ka pono kaulike a me ka maʻi ahulau. 

Wahi a ka palapala hōʻikeʻike, a hiki aku i Ianuali, ʻo ka nui o ka make o ka lāhui aupuni ʻAmelika, aia ma kahi o 153 make o nā kānaka he 100,000. He emi loa ka nui o ka make ma Hawaiʻi nei ma lalo o ko ʻAmelika, he 22 make o nā 100,000 kānaka, he ʻokoʻa ʻiʻo loa ka nui o ka poʻe Pākīpika Hawaiʻi ʻole.

“Inā hoʻohālikelike ʻia me nā wahi ʻē aʻe o kēia ʻāina aupuni, no nā poʻe Pākīpika ma Hawaiʻi nei ka pipiʻi loa o ka make ʻana a puni kēia ʻāina,” i hōʻike ai ka palapala hōʻikeʻike.

Nā Ālaina E Loaʻa ʻOle Ai Ka Lāʻau Koʻokoʻo

Ua ʻōlelo mai ka mea akamai loa i ka maʻi ahulau e kūikawā nei no ka mokuʻāina, ʻo Sarah Kemble, ʻaʻole i mahuʻi mua ʻia ka nele i ka lāʻau koʻokoʻo ʻole o nā poʻe ʻōiwi ma Hawaiʻi a me nā poʻe Pākīpika ʻē aʻe e noho nei ma kēia mokuʻāina.

I Nowemapa nei i hala, na kekahi palapala ana manaʻo o ke Kulanui o Hawaiʻi i hōʻike mai he 29% wale nō o nā kānaka maoli i hāmama ka naʻau i ka ʻō ʻia i ka lāʻau, i hoʻohālike ʻia me ke 44% o nā kamaʻāina a pau o kēia mokuʻāina. ʻO ka maʻa loa ʻole i ka ʻōlelo Haole a me ka lolo uila hoʻi kekahi mau ālaina no kekahi mau poʻe Pākīpika.

Eia naʻe, wahi a kekahi poʻe paipai, kamaʻāina lākou i nā poʻe he nui ma nā kaiāulu Hawaiʻi maoli, poʻe Pākīpika, a Pilipino hoʻi, e hoihoi ana i ka ʻō ʻia i ka lāʻau, ʻaʻole naʻe lākou ʻo ka poʻe kohu loa i kēia manawa no ia mea.

Ua hoʻokumu ka mokuʻāina i mau ʻāuna kanaka i koʻikoʻi e loaʻa ai ka lāʻau koʻokoʻo iā lākou me ke kūlia nui ʻana e emi loa ka make ʻana me ka mālama ʻana i ka holo pono o ka nohona e like me nā kumu alakaʻi pekelala, ma ia ʻano naʻe, ua hoʻokau ka mokuʻāina i mau ālaina e loaʻa koke ʻole ai ka lāʻau koʻokoʻo i nā kaiāulu Pākīpika.

ʻO nā mea e lawelawe ana i nā ʻoihana mālama kanaka nā mea i ʻō mua ʻia i ka lāʻau, a he emi ka poʻe Hawaiʻi maoli a me nā poʻe Pākīpika ma ia mau ʻoihana, wahi a Kemble.

ʻO ka hoʻokālele nui ʻana e loaʻa mua ka lāʻau i ka poʻe kūpuna i piha ʻē ka makahiki 75 a ʻoi, ʻo ia kekahi mea i kaupalena ʻia ai ka noa o ka lāʻau i nā kānaka maoli a me ka poʻe Pākīpika i pōkole o ke ola ʻana mahuʻi ʻia ma mua o nā kaiāulu ʻē aʻe, wahi a Kemble. ʻO ka wā i hoʻohaʻahaʻa ʻia mai ai ka makahiki e loaʻa ai ka lāʻau e Hawaiʻi nei, ʻo kēia pule nō.

Hōʻike ʻia ma kēia papa helu na kā ke Keʻena Ola palapala hōʻikeʻike hou no ke kaulike, ʻo ka maʻi ʻana o nā kaiāulu like ʻole, i hoʻokaʻawale ʻia ma ka makahiki a me ka lāhui o ke kanaka. 

Wahi a Kim Birnie, ka waha ʻōlelo no Papa Ola Lōkahi, ma kahi o 76 makahiki ka lōʻihi ʻawelika o ke ola ʻana o ke kanaka maoli ma Hawaiʻi nei, a he 73 makahiki ka lōʻihi ʻawelika no ke kāne Hawaiʻi.

Ua hōʻike mai kekahi palapala ʻimi ʻike ʻo ka lōʻihi ʻawelika o ke ola ʻana ma Hawaiʻi nei, he 82 makahiki, a ola nō ka poʻe haole a hiki i ka makahiki 80; ola nā Pilipino me nā Kepanī a hiki i ka makahiki 84; ola nā Pākē a hiki i ka makahiki 87, pēlā ka ʻawelika.

“ʻO ia ālaina kekahi mea e mau ai ka hoʻokae ʻili i hoʻokumu ʻia ma loko lilo o ka ʻōnaehana, no ka mea, ua kau ʻia ma ka makahiki 75,” wahi a Birnie i pane ai, me ka ʻōlelo pū no kona hauʻoli i ka hiki i nā kānaka makahiki 65 a ʻoi ke loaʻa ka lāʻau koʻokoʻo.

ʻO nā pono hoʻokau hewa e pili ana i ka poʻe i loaʻa ka lāʻau koʻokoʻo ke hoʻokaʻawale ʻia ma ka lāhui o ke kanaka, he loli loa nō i ka wā e ana pū ʻia ai kona makahiki. He ʻewalu pākēneka o nā Hawaiʻi a poʻe Pākīpika ʻē aʻe paha 70 makahiki a ʻoi kai ʻō ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo, a ʻo lākou ka 11% o ka heluna kanaka kupuna 70 makahiki a ʻoi ma Hawaiʻi nei, wahi a ka ʻikepili o ko ka mokuʻāina dashboard.

ʻO ko Hawaiʻi mau poʻe kūpuna 70 makahiki a ʻoi, he 63% o lākou he poʻe ʻĀsia nō, a he 59% o nā kānaka ʻĀsia 70 makahiki a ʻoi ma Hawaiʻi nei kai loaʻa ka lāʻau koʻokoʻo.

I ia manawa hoʻokahi, ʻo ka nui o ka poʻe haole 70 makahiki a ʻoi, he 32% o lākou kai ʻō ʻia i ka lāʻau, eia naʻe, ma lalo o ka hapahā ko lākou nui o ko ka mokuʻāina heluna kanaka kupuna 70 makahiki a ʻoi.

ʻAʻole i like me kekahi mau mokuʻāina ʻē aʻe, ʻaʻole i koikoi loa mai ʻo Hawaiʻi e loaʻa ka lāʻau koʻokoʻo i nā kaiāulu ʻōiwi a ʻāuna kanaka paha e like me nā poʻe Pākīpika, no lākou naʻe ka nui ʻino o ka hōlapu ʻana aʻe o ka maʻi ma waena iho o lākou ma ʻaneʻi nei.

Ua ʻike kekahi mau luna mokuʻāina, ua loaʻa i kekahi mau hale kākoʻo ola ma nā kaiāulu ma Hawaiʻi nei nā lāʻau koʻokoʻo i uku pekelala ʻia, a ua ʻae ʻia nō lākou e hoʻō i kekahi mau mea maʻi no nā kaiāulu i nele i ka pōmaikaʻi ʻole, i loko naʻe o ko lākou kohu ʻole e like me nā koina makahiki a ʻoihana i kau ʻia e ka mokuʻāina.

ʻO Chantelle Matagi, ʻo ia ke alakaʻi no ko ke Keʻena Ola hui hoʻokolokolo mea maʻi no ka poʻe Pākīpika, ua ʻōlelo mai ia no ka hai ʻana o ka mokuʻāina i mau limahana i maʻa i ka ʻōlelo ʻana i nā ʻōlelo Pākīpika a Pilipino, me ke kākoʻo ʻana i nā papahana kaiāulu. ʻO ia iho nō hoʻi, he hapa-Sāmoa ʻo ia.

“Ma kahi o ka hoʻokau ʻana i ke kaumaha o ka pakele ʻana i ka maʻi ahulau ma luna o nā kaiāulu,” e ʻōlelo ana ʻo ia, “he hōʻāmana kēia mau papahana iā lākou.”

ʻO Nā Pono Hoʻokau Hewa ʻIa No Nā Poʻe Pākīpika

Ua hōʻike ʻia ma ka palapala hōʻikeʻike hou o ka mokuʻāina, i waena iho hoʻi o ke kaiāulu Pākīpika, ʻaʻole i like nā hopena o ka maʻi ahulau. ʻO ka nui o nā make i ka maʻi COVID-19 ma waena o nā poʻe Pākīpika, no ka poʻe Maikonekia ka heluna i piʻi aʻe ma luna o ka hapalua o ia nui; no ka poʻe Sāmoa kekahi hapahā, a no ka poʻe Mākala ke koena.

Ma luna o 1,200 poʻe Sāmoa ma Hawaiʻi nei, ma luna o 1,000 poʻe Kiuka, a ma luna o 900 poʻe Mākala ka poʻe i loaʻa i ka maʻi COVID-19. No 27% o nā maʻi COVID-19, ua nele hoʻi i ka ʻikepili ʻole no ka lāhui o ke kanaka maʻi.

Kālele ʻia ma ia palapala hōʻikeʻike, e hōlapu aʻe ana ka maʻi ahulau e like me nā pono ʻimi ola hoʻokau hewa ʻia, e like me ka piʻi ʻana o nā maʻi make ma waena o nā Hawaiʻi maoli, nā poʻe Pākīpika, me nā poʻe Pilipino, ke hoʻohālike ʻia me nā lāhui ʻē aʻe ma ka mokuʻāina.

Hōʻike ʻia ma kēia pākaukau mai ko ke Keʻena Ola palapala hōʻikeʻike no ke kaulike ma ka wā o ka maʻi ahulau ʻo ka like a like ʻole o nā mea maʻi ma ka neʻe ʻana i ke au i hoʻokaʻawale ʻia ma ka lāhui me ke koko o ke kanaka. 

Ua hōʻike ʻia e ka palapala hōʻikeʻike, he 30% o nā poʻe Pākīpika Hawaiʻi ʻole ke nele nei i ka loaʻa ʻole o ke kauka ma Hawaiʻi nei, pēlā nō e nele nei he 10% o nā kānaka maoli me nā Pilipino. Ua hōʻike pū ʻia, he 30% o nā Hawaiʻi maoli a me nā poʻe Pākīpika ʻē aʻe, he ʻinikua ʻole a he nele paha i ka lawa ʻole o ka ʻinikua.

Ua helu ʻia mai e ka palapala hōʻike he mau papahana kū i ke kaiāulu he nui, na lākou e hoʻopakele mai ana i ka maʻi ahulau, a ua kuhi pū ʻia “nā huliāmahi ʻana a me nā hoʻopukapuka nui hoʻi no nā kaiāulu a puni kēia pae moku, ʻo ka hapa nui o nā hoʻokupu ʻana maiā lākou mai, ua hāʻawi ʻia i loko o ka ʻuʻuku o ko lākou kumu waiwai.”

“ʻO ka hoʻopukapuka hou ʻana i ia mau kaiāulu hoʻopilikia ʻia, ʻo ia ka pono, i mea hoʻi e hoʻokahuli ai i ke ʻano o kēia maʻi ahulau, a me ka hoʻokūpaʻa ʻana i hiki ke ʻalo aku i nā ʻīnea ma kēia mua aku a me nā pōpilikia e hekau mai nei,” i ʻōlelo hope ai ka palapala hōʻikeʻike.

ʻO nā hana e paipai ʻia nei, ʻo ia hoʻi ke koikoi ʻana no ka hōʻiliʻili ʻia o nā ʻikepili i hoʻokaukahi ʻia; ʻo ka paipai ʻana i ke alu like pū me nā papahana kaiāulu; me ka hoʻonui ʻana i ke ʻano e ʻike ʻia ai nā kaiāulu i poina ʻia ma ka ʻaoʻao i ka wā i hala ma nā ʻoihana aupuni alakaʻi, me nā kōmike, hui lawelawe hana, a hālāwai hoʻokō hana nō hoʻi kekahi.”

E kaomi ma ʻaneʻi e heluhelu piha ai i ka palapala hōʻikeʻike.

Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.

Before you go

Civil Beat is a small nonprofit newsroom that provides free content with no paywall. That means readership growth alone can’t sustain our journalism.
 
The truth is that less than 1% of our monthly readers are financial supporters. To remain a viable business model for local news, we need a higher percentage of readers-turned-donors.
 
Will you consider becoming a new donor today?

About the Author