ʻO ka nui ʻana aʻe o nā kalaima weliweli ma laila, na ia mea i hōʻīnea i kekahi ʻōnaehana mālama olakino e ʻīnea ʻē nei.
Kā ka luna hoʻoponopono nota: Unuhi ʻia na Ākea Kahikina. Click here to read this article in English.
Ke noi mai nei nā kahu ola ma Waiʻanae i mau kumu waiwai hou aku no ka hoʻākea ʻana aʻe i kā lākou hana lawelawe no ke kaiāulu i pilikia i ka nui o ka hana weliweli a nā pū i kēlā mau makahiki aku nei.
Kahe ʻole ke kālā mai ke aupuni mai no hoʻokahi kekeke, a ʻaʻole i hoʻihoʻi pono ʻia ke kālā no nā polokalamu i kāpae ʻia ma ke au emi o ka makahiki 2008, wahi a nā kahu. Eia naʻe, ke hoʻāʻo nei nā hui kaiāulu e pani hakahaka, e laʻa nā hale pule kamaʻāina.
He ʻeiwa hoʻomake ʻana a ʻoi ma Waiʻanae i kēia makahiki, wahi a ka ʻikepili kalaima a ke Keʻena Mākaʻi o Honolulu. Ma kēlā kalaima aku nei i hana ʻia ma ka hopena pule no ka Lā Hana, ua kīpū kekahi kāne i ʻelima kānaka, a ʻo ka make ihola nō ia o ʻekolu mau kānaka o ia pūʻulu luaahi ma mua o kona kīpu ʻia ʻana e kekahi lālā ʻohana o nā luaahi.

Ua hōʻeuʻeu kēia mau kalaima i nā luna ma ka Waiʻanae Coast Comprehensive Health Center e noi i ka mokuʻāina a me ke kūlanakauhale i ke kālā no ka hoʻākea ʻana aʻe i ka hana lawelawe i pili i ke olakino a me ke kūkākūkā ʻana.
“ʻO ke kūpaʻa aku me ke kōkua ʻole ʻia ʻana mai, ʻaʻole hiki ke hana mau ʻia,” wahi a Alicia Higa, ʻo ia nō ke poʻo luna olakino kaulike o ke kikowaena, ma kekahi ʻaha kūkala nūhou ma ka Pōʻakolu. Ua hiki mai nā kaiāulu i kahi e paʻakikī loa ai ka lapaʻau ʻana.”
Ua hoʻolaha aku nei ia kikowaena i kekahi polokalamu no ka ʻeha nui a me ke kūpaʻa no nā kamaʻāina e hoʻopilikia ʻia nei e ke kalaima weliweli, a mālama ʻia nā ʻaha kūkā a me nā hoa kūkā no kēlā me kēia kanaka a me nā hui kekahi.
Ke noi mai nei ke kikowaena i $500,000 mai ka mokuʻāina me ke kūlanakauhale mai no ke kōkua ʻana mai i ua polokalamu nei, akā, e hoʻomau aku ana nō naʻe lākou i ka lawelawe ʻana ke hāʻawi ʻole ʻia ke kālā, wahi a Nicholas Hughey, ka hope pelekikena hoʻokō.
Koi hoʻi ia kikowaena i ke kālā no kekahi keʻena mālama pōulia.
‘Ōlelo maila ʻo Hughey, ua uku kākoʻo mai ka mokuʻāina i ke kikowaena he $1.4 miliona no ka mālama ʻana i kona keʻena mālama pōulia ma waena o ke aumoe a me ka hola 8. ʻAʻole i hoʻonui ʻia ia uku kākoʻo i loko o kēlā mau makahiki he 15 i hala, i loko nō o ka piʻi ʻana o ke kumukūʻai no ka mālama ʻana i ua keʻena mālama pōulia nei, wahi a Hughey i ʻōlelo mai ai.
He Kanaka Maoli ka hapanui o ko ke kikowaena mau mea maʻi, a ʻo kona lumi mālama pōulia ka mea hoʻokahi nāna e lawelawe nei i ko Waiʻanae.
“ʻO ka hoʻonui ʻole ʻia ʻana o ka uku kākoʻo i kekahi keʻena me kona koʻikoʻi lua ʻole no 15 mau makahiki, he hōʻailona mōakāka ia no ke kaulike ʻole ma ka pae ʻōnaehana,” wahi a Hughey.

ʻO Hale Naʻau Pono, he kikowaena kaiāulu no ke olakino noʻonoʻo ma ke kumu o ka puʻu e noho ai kēlā kikowaena olakino ʻē aʻe i kuhi ʻia ma luna, a ua like nō kona pilikia kālā me ia kikowaena o mua. Ma mua, he laha nō ka nui o kāna hana lawelawe ma lalo o ko ka mokuʻāina polokalamu ʻo Assertive Community Treatment, he mea no nā kānaka me nā pilikia noʻonoʻo liʻiliʻi.
Ua hoʻoneʻe ʻia kēlā mau hana lawelawe i nā polokalamu like ʻole ma lalo o kā Kiaʻāina Linda Lingle papa luna hoʻokele. A ʻo ke kāpae nui akula nō ia i nā polokalamu lapaʻau ma ka wā e nele ai ke kālā ma ke Au Emi Nui.
“Ua lilo ka holomua, no ka mea, ua lilo ke kālā,” wahi a Poha Sonoda-Burgess, ka luna hoʻokō.
Ke holo nei ʻo Hale Naʻau Pono me nā kumu waiwai liʻiliʻi i loaʻa. Mālama ia hui i nā hale hui i loaʻa ai nā hana lapaʻau pilikia noʻonoʻo a me ke kōkua ʻana i nā ʻōpio ma lalo o ka ʻōnaehana kōkua keiki nele, i mea e lako ai nā polokalamu kūkā a me ka mālama ʻana i nā keiki i hānai haole ʻia.
Hoʻokumu ʻia kekahi polokalamu ʻē aʻe no nā ʻohana e komo ana paha i ka ʻōnaehana kōkua keiki nele. Hoʻohana ʻia hoʻi kēia mau keʻena no nā hanana ma ke kikowaena kaiāulu. Wahi a nā kamaʻāina, ʻaʻole lawa nā wahi ma Waiʻanae no nā ʻaha a me ka hoʻākoakoa ʻana.
“Hoʻokohukohu ʻia ko mākou wahi e like me ka lumi ʻākoakoa o ka hōkele, akā, ua kohu kā mākou kumukūʻai i ke kaiāulu,” wahi a Sonoda-Burgess.
Makemake hoʻi nā luna ma ia kikowaena e kōkua aku i nā ʻōpio ma nā kula. Hoʻolako ua kikowaena nei i nā kauka noʻonoʻo ma nā kula waena a me nā kula kiʻekiʻe ma Waiʻanae me Nānākuli, wahi a Stephen Bradley, ke poʻo luna lapaʻau o ke kikowaena, a manaʻolana ʻia, e hoʻākea ʻia ana ka polokalamu e hoʻokomo ʻia ai nā laekahi lawena.
ʻO Richard Bertini, ka CEO o ia kikowaena olakino, ua ʻōlelo maila iā Civil Beat, he pono ka hoʻoponopono ʻana i nā pilikia noʻonoʻo ma mua o ka wā kula waena.

“ʻAʻole mākou e hoʻoponopono nei i nā pilikia lawena nui e hōʻea ma ka wā keiki,” wahi a Bertini. “A, inā ʻaʻole e hoʻoponopono ʻia ma o ke kōkua a ka loea, e hoʻokino ʻia ana ia mau pilikia ma ka wā makua, a ʻo ka pilikia nui maila nō ia.”
Ke hoʻāʻo nei ke kikowaena e hoʻolako i mau polokalamu moʻomeheu ma o kona māhele ʻo ʻElepaio Social Services, e laʻa ka mālama ʻana i nā hanana ma uka a ma kai ma kekahi hanana he ʻelua lā ma kēia hopena pule i kapa ʻia ʻo “Mauka to Makai” ma ka ʻāina mahi ʻo “Kaʻala Farms” ma ke awāwa o Waiʻanae me ke awa ʻo Pōkaʻī.
“ʻO ka pahuhopu, ʻo ia nō ka hoʻopili hou ʻana o kākou i ko kākou ʻāina, i ko kākou kaiāulu,” wahi a Higa, ke alakaʻi o ka polokalamu. “Ua pau ka manaʻolana o nā lālā kaiāulu he nui. Kainō, e hiki mai ana nā mea maikaʻi ma hope o ka wā maʻi ahulau, eia kā, ke maikaʻi ʻole nei kēia.”
Ke hoʻāʻo nei nā alakaʻi haipule e hoʻolako i nā mea no nā kānaka e hoʻonā ai i nā mea e hihia ai ka naʻau.
Ua mālama ʻo Ark of Safety Christian Fellowship i nā ʻaha pule no nā luaahi o ke kalaima pū, a ua mālama ʻia hoʻi nā ahiahi no ka pule ʻana no ke kaiāulu. Ua ʻōlelo maila ʻo Jay Amina, ke poʻo o ia hale pule, he hopohopo ko ke anaina hale pule i ka nui ʻana aʻe o ke kalaima weliweli a me nā hui hana weliweli ma ia ʻāina.
Hoʻolako ka hale pule i nā hoa kūkā, akā, maopopo iā Amina, ʻaʻole nō paha makemake kekahi mau kānaka e komo i ka hale pule no ia kūkā ʻana. ʻO ia nō ke kumu e hele ai nā limahana a me nā alakaʻi o ia hale pule no ka hālāwai ʻana me nā kānaka ma ko lākou hale ponoʻī a i ʻole ka pāka no ke kōkua ʻana.
Ke hoʻolālā nei ka hale pule i ʻaha ʻākoakoa nui ma ʻOkakopa, i like me nā pāʻina Pākoa, i loaʻa ai ka mea ʻai, ka hoʻolauleʻa, a me nā pāʻani no nā keiki. He $80,000 a ʻoi ke kumukūʻai o kēia ʻano hanana, a uku ʻokoʻa ʻia e nā lālā o ka hale pule, wahi a Amina.
Lana kona manaʻo, e kū ana kēia ʻano hanana me he puʻuhonua lā no nā ʻohana, i loko nō o kona kū ʻana he ahiahi hoʻokahi wale nō. Ua kaulana ia hanana ma mua, ua nui nā kānaka e kū laina i mau hola ma mua o ka hoʻomaka pāʻina ʻana.
“Ke ʻike ʻia ko lākou minoʻaka ʻana — noʻu iho, ʻo ia nō kuʻu makana,” wahi a Amina.
ʻO kā Civil Beat kūkala nūhou ʻana i pili i nā mea Hawaiʻi, ke ʻuku ʻia nei e kekahi haʻawina kālā mai ka Abigail Kawānanakoa Foundation.
ʻO kā Civil Beat kūkala nūhou ʻana i pili i ke olakino kaiāulu, ke uku ʻia nei e ka Atherton Family Foundation, Swayne Family Fund of Hawaii Community Foundation, Cooke Foundation me Papa Ola Lōkahi.
Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.
Sign up for our FREE morning newsletter and face each day more informed.
News is a basic need.
Civil Beat provides essential information when you need it most. Our breaking news reporting gives you the facts you need in the moment, while our in-depth coverage helps you hold leadership accountable and participate in a healthy democracy.
News is a basic need, and it needs your support.
You can help power our coverage and nonprofit mission with a tax-deductible donation of any amount. Mahalo.
About the Author
-
Blaze Lovell is a reporter for Civil Beat. He was born and raised on Oʻahu. You can reach him at blovell@civilbeat.org or at 808-650-1585.
