Wahi a nā mea noiʻi, he pono ko lākou kūkākūkā ʻana me nā lawaiʻa kamaʻāina no ke kōkua ʻana i nā māmela kai. ʻO Hawaiʻi wale nō kahi e ʻane halapohe ai kēia ʻano koholā. 

Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Ākea Kahikina. Click here to read this article in English.

Ke hōʻeha ʻia nei nā koholā ʻāhuka maoli ʻole he nui ke lou lākou i nā mea lawaiʻa ma nā kai o nā mokupuni nui o Hawaiʻi nei, wahi a kekahi ʻatikala noiʻi hou i hoʻolaha ʻia i ka Pōʻahā. 

Ka Ulana Pilina Badge Olelo Hawaii
‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

ʻO kēia noiʻi i paʻi ʻia ma ka puke pai ʻepekema ʻo Endangered Species Research, nāna nō e hōʻike mai penei, he pono ka nānā pono ʻana i ka nui holoholona e emi nei, ka holoholona hoʻi he kamaʻāina a he kākaʻikahi—a ʻo kēia he naiʻa, ʻaʻole ia he koholā, ʻaʻole he ʻāhuka—a me ko lākou pilina me ka ʻoihana lawaiʻa liʻiliʻi a me nā moku holoholo iʻa ma nā kai o laila. 

ʻO kekahi hana e kō ai kēia makemake, ʻo ia ka hoʻopili ʻana i nā mea paʻi wikiō ma luna o nā koholā ʻāhuka maoli ʻole, ka mea hoʻi e ʻai iho i nā iʻa nui e lawaiʻa ʻia e kēlā mau moku, a hoʻāʻo lākou e ʻai i nā mea i lou ʻē, wahi a Robin Baird, he mea noiʻi kālaiola ma ka hui hoʻopuka waiwai ʻole ʻo Cascadia Research Collective, ka i alakaʻi i ia noiʻina. 

false killer whale
ʻO ka ʻeha kino e like me kēia ʻeha kualā o luna, hana ʻia ma ka wā e hoʻāʻo ai ka naiʻa e haʻalele i ka ʻupena lawaiʻa. Hōʻeha ʻia ke kualā e ke aho māloʻeloʻe. (Courtesy: Robin Baird)

“He ʻike lihi ko mākou i kahi e holo ana kēia hana, akā, ʻaʻole mōakāka ka manawa a me ke ʻano o ka pono lawaiʻa i pili i ia hana,” wahi a Baird ma ka Pōʻakolu. “He pono kēia ʻikepili e loaʻa ai nā haʻina.”

ʻO Cascadia me ʻelua hui mālama holoholona ma Hawaiʻi me nā luna o nā keʻena lawaiʻa pekelala, na lākou nō i noiʻi i nā kiʻi i paʻi ʻia mai nā makahiki 1999 a i 2021, nā kiʻi hoʻi o ka nui koholā ʻāhuka maoli ʻole he ʻekolu hui e noho kokoke i ka pae ʻāina o Hawaiʻi, e laʻa ka hui ʻane halapohe e noho nei i kai o nā mokupuni nui. 

Ua kuhi pono nā mea noiʻi i nā kiʻi i hōʻike leʻa ʻia ai ka ʻeha pili lawaiʻa ma nā waha a me nā kualā o nā holoholona. Aia ka helu kiʻekiʻe loa o ka ʻeha ma luna o ka hui ʻane halapohe, wahi a ka noiʻi.

Ua ʻike nā mea noiʻi i nā kiʻi e hōʻike ʻia ai ka ʻeha ma ke kualā me ka waha o nā naiʻa he 153 pākahi o ua hui nei. Ma kahi o nā mea he 153, he 44 ka nui i hōʻeha ʻia e ka ʻupena lawaiʻa, wahi a ka noiʻi — hoʻokahi koholā no kēlā me kēia he ʻekolu. 

https://d1l18ops95qbzp.cloudfront.net/wp-content/2024/12/11172628/1.jpg

ʻAi ke koholā ʻāhuka maoli ʻole i ka lāhulu iʻa nui i makeʻe ʻia e nā lawaiʻa kamaʻāina ma Hawaiʻi, e laʻa ke ahi me ka mahimahi. 

Emi loa aku ka nui ʻeha o nā hui koholā ʻelua ʻē aʻe ma Hawaiʻi, nā hui hoʻi i ʻane halapohe ʻole. ʻO kekahi hui, he hui holo kai ākea ia i loaʻa ai nā naiʻa he mau kaukani. ʻO ka hui ʻē aʻe, noho ia hui ma nā moku mamao loa o Hawaiʻi, a he 500 ka nui, wahi a ka noiʻi. 

ʻO ka hui i ʻane halapohe e noho kokoke nei i nā mokupuni nui, he 138 ka nui naiʻa, wahi a ka noiʻi. ʻO kēia hui wale nō ka hui koholā ʻāhuka maoli ʻole i ʻane halapohe ma ka honua, wahi a Baird. Noho lākou mai ke kai papaʻu a i ke kai honohu he mau ʻumi mile mai ka ʻaekai mai. 

ʻO ia kai e noho ai ua koholā nei, ke kiaʻi pekelala ʻia nei me he “māhele hoʻopakele” lā — he māhele kai e noho ana mai ka ʻaekai a i 70 mile aku, a pāpā ʻia nā moku ʻupena nui, ʻaʻole e lawaiʻa ma laila. 

No laila, na nā moku liʻiliʻi e lou i nā naiʻa ma ka wā e lawaiʻa ana i kahi kokoke i nā mokupuni, ʻaʻole na nā moku nui, wahi a Baird. 

Loaʻa ʻē kekahi hui pekelala ʻo False Killer Whale Take Reduction Team, ka mea e hana nei mai ka makahiki 2010 e hoʻēmi i ka make ʻana o kēia lāhulu, akā, ʻo nā lawaiʻa e noho ʻelele ʻia nei ma ua hui lā, he mau lawaiʻa lākou no ka pā ʻoihana lawaiʻa ʻupena nui. 

Ma ka Pōʻakolu i aʻoaʻo aku ai ʻo Baird penei, ʻo ka hoʻokumu ʻana i hui like hou aku e komo ai nā lawaiʻa kai papaʻu, he mea nō paha ia e hoʻoponopono aku i ka pilikia o nā koholā ʻāhuka maoli ʻole i ʻane halapohe. 

ʻAi maʻamau ke koholā ʻāhuka maoli ʻole i ke ahi, ka mahimahi, a me nā iʻa ʻē aʻe e lawaiʻa ʻia e nā kānaka ma nā kai kokoke. Aia ma kekahi mau manawa kākaʻikahi i hoʻopaʻa wikiō ʻia, ua kāʻana aku kēia holoholona kai i kā lākou ʻai me nā kānaka e ʻau kokoke ana ma kai, wahi a Baird. 

Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.

What stories will you help make possible?

Civil Beat’s reporting has helped paint a more complete picture of Hawaiʻi with stories that you won’t find anywhere else.

Your donation today will ensure that our newsroom has the resources to provide you with thorough, unbiased reporting on the issues that matter most to Hawaiʻi.

Give now. We can’t do this without you.

About the Author