Ua Moku Ka Pilina Hana Pū Ma Waena O Ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi A Me Kahi Pāʻoihana A Ke Keʻena I ʻŌlelo Ai Ua Haʻalele Wale I Kona Mau ʻŌhua
Ua pā ʻo Waimana Enterprises, i hoʻokumu ʻia na Al Hee, i nā ʻaʻe kānāwai ʻoihana a ua pilikia pū i kahi hihia hoʻāpuka.
Ua pā ʻo Waimana Enterprises, i hoʻokumu ʻia na Al Hee, i nā ʻaʻe kānāwai ʻoihana a ua pilikia pū i kahi hihia hoʻāpuka.
Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.
Ua kāʻili ʻia ka laikini pāʻoihana a ka pāʻoihana kelekaʻaʻike i lawelawe i ka pūnaewele a kelepona i nā ʻōhua ʻāina hoʻopulapula Hawaiʻi ma nā kaukani mai ʻō a ʻō o ka mokuʻāina mai nā 1990 i ka Poʻakahi ma hope o nā makahiki o ka hoʻōki lawelawe a me nā ʻano ʻaʻe kānāwai ʻē aʻe e like me kahi hihia hoʻāpuka pekelala i hoʻopaʻahao ʻia ai ka mea nāna ka pāʻoihana.
ʻAiʻē ʻo Waimana Enterprises i ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi he $900,000 a ʻoi kālā ma ka uku laikini hoʻokaʻa ʻole ʻia, wahi a kahi leka mai ua keʻena nei i hoʻouna ʻia i ʻAukake. I ka makahiki nei ka hoʻōki honua ʻana o kekahi o kāna mau pāʻoihana i ka lawelawe i nā ʻōhua ʻāina hoʻopulapula Hawaiʻi.
ʻO ia hoʻi nā ʻaʻe kānāwai i hala iho nei ma lalo o kā ka pāʻoihana laikini hana. Ma kahi o ka 10 makahiki aku nei, ua “pilikia” ʻo Waimana a me kona mau hui hana pū “i ka hoʻokō ʻole a i ka hihia hoʻokele pū,” i ʻōlelo aʻe ai ka manakia ʻāina ʻo Andrew Sante i ke Komikina ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi.
ʻAʻole nō hoʻi e pā nui nā ʻōhua, no ka ʻimi ʻana o ka nui o lākou i nā pāʻoihana lawelawe hou. He mea nō naʻe ke kāpae ʻana i ka ʻaelike e hiki ai i ke keʻena ke hoʻomaka i ka hoʻoponopono a hoʻokāʻoi i kekahi o ko Waimana mau hale a pono hana.

Ua koho pāloka pū ke komikina, he papa alakaʻi he ʻeiwa lālā kona nui e hoʻokele ana he 200,000 a ʻoi ʻeka ʻāina hoʻopulapula, e kāʻili ʻia kā Waimana laikini. Wahi a ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi, ua hāʻule pū ʻo Waimana ma ka hahai i nā kānāwai ʻoihana mokuʻāina, a ʻaʻe ʻia ai nā kānāwai mokuʻāina e hoʻomalu ana i nā pāʻoihana lawelawe a pēlā pū ka hāʻule ma ka mālama i ka paʻa maikaʻi o nā hale hana.
Ua koikoi ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi iā Waimana e hahai i nā koina laikini i loko o ke 60 lā ma ʻAukake. Ua hala nō naʻe ia palena pau ma Nowemapa 1.
Ma ke kāpae ʻana i kā Waimana laikini e hiki ai i ke keʻena ke kāʻili i nā pono ʻāina a hana a ka pāʻoihana kelekaʻaʻike, a e hōʻoia pū ʻia no ka hoʻokāʻoi ʻia paha.
Ua pau ka pono o ka hapa nui o nā pono hana, i ʻōlelo ai ka luna hoʻokele Kali Watson. I laʻana, ua kūkaehao mai kahi ʻaleʻo kelekaʻaʻike e lawelawe ana i ka ʻāina hoʻopulapula ʻo Keaukaha ma Hawaiʻi mokupuni a e pono nō paha e hoʻoponopono ʻia, i ʻōlelo aʻe ai ʻo Sante i nā lālā komikina.
Wahi a Watson, aia nō i ke keʻena he $90 miliona kālā pekelala i ʻāpono mua ʻia ma lalo o Biden i mea e uku ai no ka hoʻokāʻoi lawelawe kelekaʻaʻike ma nā ʻāina hoʻopulapula. ʻAʻole i hoʻokū ʻia ia kālā e Trump, i ʻōlelo ai ʻo Watson.
Ua ʻōlelo ʻo Watson, ʻaʻole nō e hiki ke lapaʻau ʻia ka hihia me Waimana. Ua pilikia nō hoʻi ke keʻena i ka ʻimi i ke ala e lawelawe ʻia ai ke kelepona a pūnaewele i ka 1,000 a ʻoi ʻāina hoʻopulapula i kēlā makahiki aku nei ma ka wā i hōʻike ai kekahi o kona [Waimana] mau hoa hana pū, ʻaʻole nō hoʻi e hoʻomau ana i ka lawelawe.
Ua ʻāpono pū ke komikina he papahana kū manawa e hoʻomau ʻia ai ka lawelawe kelekaʻaʻike i nā ʻōhua ʻāina hoʻopulapula i kaukaʻi ma nā lawelawe Waimana ma ka ʻāpono a hāʻawi i nā laikini kū manawa i nā pāʻoihana lawelawe kelekaʻaʻike ʻē aʻe.
Ua lele nō naʻe ka hapa nui loa o nā hale i kiʻi mua iā Waimana i kekahi pāʻoihana e like me Hawaiian Telcom, Spectrum, a mea like nō paha. Hoʻohana kekahi mau ʻāina hoʻopulapula i kahi kuaʻāina loa o Hawaiʻi a me Maui e lawelawe ʻole ʻia e ia mau pāʻoihana i nā pahu pūnaewele i hoʻolako ʻia na ke keʻena i ka makahiki nei.
He ʻole ka manaʻo loaʻa mai i ke kāhea ʻia o nā helu kelepona i helu ʻia no Waimana a me Sandwich Isles, he pāʻoihana hana pū i lawelawe i ke kelepona ma nā ʻāina hoʻopulapula. ʻAʻole pū i pane ʻo William Meheula, ko Waimana loio, i kahi noi e hōʻike ʻia mai kona manaʻo.
Ua hoʻopiʻi ʻo Waimana a me kāna mau pāʻoihana hana pū i ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi i ʻAukake me ka hāpai—ma luna o nā mea ʻē aʻe—ʻo ko lākou ʻae ʻana i nā pāʻoihana lawelawe kelepona a pūnaewele e lawelawe i nā ʻāina hoʻopulapula ka mea i pilikia loa ai ka pāʻoihana. Ua hoʻāhewa nā mea hoʻopiʻi i ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi i ka ʻaʻe ʻaelike me nā pāʻoihana Waimana.
Ua hāpai ia mau pāʻoihana i ia mau manaʻo hoʻokahi i nā luna kānāwai pekelala a mokuʻāina like ʻole, nā ʻaha kāpae manaʻo hoʻoholo, a me nā hui aupuni ma nā ʻano hoʻopiʻi ʻana. A i kēia, he hāʻule pahuʻa.
No ka manaʻo e mālama i ke koena o ka pāʻoihana, ua hihia loa ʻo Waimana Enterprises a me kāna mau pāʻoihana hana pū i nā hihia kānāwai he nui. Na Albert Hee ʻo Waimana i hoʻokumu a i ka makahiki 1995 i ʻāpono ʻia ai kāna laikini kūikawā e lawelawe i ke kelepona a pūnaewele i nā kaiaulu ʻāina hoʻopulapula kuaʻāina e kūkulu ʻia ana i ia wā i hiki ʻole ke lawelawe pono ʻia (no ka mamao) e nā pāʻoihana lawelawe ʻē aʻe.

Ua hoʻokumu ʻo Waimana iā Sandwich Isles Communications i ka makahiki 1996 no ka ʻauamo i ka lawelawe kelepona. Ua hoʻolako pū ia pāʻoihana i ka Paniolo Cable Co., i hoʻomoe i ʻōnaehana uea moana a uea kukui ʻāina ma ka inoa ʻo ka ʻōnaehana Paniolo.
Ua hoʻokumu ʻia he ʻelua hou aku pāʻoihana no ka ʻauamo i ka lawelawe kaʻaʻike uea ʻole a pūnaewele. Ma o ke kālā ma nā haneli miliona i loaʻa mai ma ke ʻano he haʻawina kālā mai ke Komikina Kaʻaʻike Pekelala i holo ai kēia mau pāʻoihana.
Ua ʻōʻū nō naʻe ke Komikina Kaʻaʻike Pekelala i ia hāʻawi kālā ʻana i ka wā i hiki ʻole ai ke ʻike i ke ʻano i hoʻolilo ai nā pāʻoihana [Waimana mā] i ke kālā. I ka makahiki 2016, ua loaʻa ʻo Hee i ka hoʻāpuka ʻauhau a hoʻopaʻahao ʻia no ke 46 mahina no ka hoʻolilo pilikino he $2 miliona a ʻoi kālā a ka pāʻoihana no ka lomilomi, he hale ma Kaleponi, nā huakaʻi i Tahiti a i Disney World, a me ka uku kulanui no kāna mau keiki.
Ua kūʻai ʻo Hawaiian Telcom i ka ʻōnaehana Paniolo a pau ke kūlana hiki ʻole ke hoʻokaʻa ʻaiʻē i ka makahiki 2020 a loaʻa mai nā pono e lawelawe ana i nā kuʻina kelepona hale i nā ʻāina hoʻopulapula i kēlā makahiki aku nei ma kahi hihia hiki ʻole ke hoʻokaʻa i ka ʻaiʻē kaʻawale i pili iā Sandwich Isles ma hope o ka hiki ʻole i ka pāʻoihana ke uku he $100 a ʻoi miliona kālā ma nā haʻawina kālā pekelala hōʻaiʻē ʻia.
I loko nō o nā hihia kālā o ka pāʻoihana, ua koi nā hui pekelala a mokuʻāina i ka pāʻoihana e hoʻomau i ka lawelawe.
Ua hū aʻela ka hihia i kēlā makahiki aku nei i ka wā i kūkala aʻe ai ʻo Sandwich Isles i kona manaʻo e hoʻōki i ka lawelawe kelepona i nā ʻāina hoʻopulapula. Ua hoʻopuka ke Kiaʻāina Josh Green he kūkala pōpilikia e kauoha ana iā Sandwich Isles e hoʻomau i ka lawelawe i ke Komikina Pāʻoihana Ākea e noiʻi ai i nā hana a ka pāʻoihana.
Ma nā hālāwai hoʻolohe me ke Komikina Pāʻoihana Ākea, ua ʻōlelo ʻo Hee no ka pau ʻana o ke kālā a Sandwich Isles me ka ʻae i ka ʻaʻe kānāwai mokuʻāina i ka wā i hoʻōki honua ai ka pāʻoihana i ka lawelawe [kelepona a pūnaewele]. Ua kauoha ke komikina iā Sandwich Isles e hoʻomau i ka lawelawe i ka wā e paipai ʻia ana nā ʻōhua i nā pāʻoihana ʻē aʻe.
Ua hōʻike ʻia ka hoʻopiʻi iho nei a nā pāʻoihana Waimana i ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi i nā komikina a i ke keʻena ma ka lā hoʻokahi i mālama ʻia ai ka hālāwai ʻAukake a ke komikina. Ua mihi ʻo Hee i kahi lā mai me ka wehewehe i ka hiki ʻole ke loaʻa ko ke keʻena loio kūwaho iā ia.
Ua hōʻike pū ʻo ia, he $60 a ʻoi miliona kālā ka uku loaʻa mai a Sandwich Isles i kekahi wā, a e pā nui nō paha ʻo Sandwich Isles a me Waimana i nā hopena pā hewa o ka hoʻopiʻi ʻana.
Wahi āna, ua ʻae wale aku nō ʻo ia e ʻauamo i ka papahana kelekaʻaʻike mokuʻāina no ke noi ʻana o Hoaliku Drake iā ia, ka luna hoʻokele ma mua.
“ʻAʻole au i ʻae no ka waiwai kālā,” i ʻōlelo aʻe ai ʻo Hee.
Sign up for our FREE morning newsletter and face each day more informed.
What it means to support Civil Beat.
Supporting Civil Beat means you’re investing in a newsroom that can devote months to investigate corruption. It means we can cover vulnerable, overlooked communities because those stories matter. And, it means we serve you. And only you.
Donate today and help sustain the kind of journalism Hawaiʻi cannot afford to lose.
About the Author
-
Blaze Lovell is a reporter for Civil Beat. He was born and raised on Oʻahu. You can reach him at blovell@civilbeat.org or at 808-650-1585.
