Hiki Anei I Ko Kamehameha Ke Hoʻokuke I Ka Hoʻopiʻi ʻAe Haumāna Ma Ka ʻAe I Ka Hele Kula Manuahi?
E pono e ʻāpono mua ka ʻaha hōʻoia palapala hoʻoilina mokuʻāina he papahana hoʻolālā no ka hoʻolilo ʻana i ke kula he kula manuahi o ka hele kula ʻana e hoʻomaka ana ma kinohi o ka makahiki kula 2026.
Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.
Ma kahi palapala ʻaha e ʻimi ana e hoʻolilo iā Nā Kula ʻo Kamehameha he kula manuahi o ka hele kula ʻana, hāpai kekahi mau ʻelele hoʻokō no ka hoʻomākaukau ʻana paha e kūʻē i kahi hoʻopiʻi ʻana e ʻimi ana i ka wāwahi i ko ke kula mau kulekele ʻae haumāna he hoʻokae.
ʻĀwili ʻia i loko o ua palapala nei he 14 ʻaoʻao ka lōʻihi ka manaʻo o nā lālā papa kahu waiwai, ma ke kāpae ʻana i ka uku hele kula, he makana ka hele kula, ʻaʻole he ʻaelike, no ka poʻe hele i kekahi o ko Kamehameha mau honua kula ʻekolu.
Ma ke ʻano nui, ua ʻae ke kula i nā haumāna Hawaiʻi mai kona hoʻokumu mua loa ʻia ʻana i ka makahiki 1887. Aia nō naʻe kona kulekele ʻae haumāna ke ʻaʻa ʻia nei ma kahi ʻaha pekelala ma lalo o kahi kānāwai e pāpā ana i ka hoʻokae lāhui ma nā ʻaelike, ʻo ia hoʻi nā mea ma waena o kahi kula, kona mau haumāna, a me nā ʻohana. Ua komo pū he ʻelua hou mea hoʻopiʻi i ka hihia ma ka lā 1 o Kekemapa, he haumāna kula kiʻekiʻe a me kona makuahine, i ʻike wale ʻia nō ma ko lāua mau hua inoa.
ʻO ka ʻaʻa hope iho nei ʻekolu kēia i ke kulekele ʻae haumāna i ke kenekulia i hala akula. Ua hoʻomoe ʻia ia mau ʻaʻa ʻana ma waho o ka ʻaha hoʻokolokolo.
A i kēia, ʻaʻole i hoʻokomo ʻia he pane e ko Kamehameha no ka hoʻopiʻi hope iho nei. Ma kona hāpai ʻana naʻe i kahi ʻaha mokuʻāina e ʻāpono i ka manuahi ʻana o ka hele kula, hāpai ko ke kula Papa Kahu Waiwai no kekahi kiʻina e kūʻē aku ai, a lākou e kapa nei he “Kiʻina Makana Kāʻokoʻa.”
“Ahuwale kona ʻano he kiʻina e lapaʻau ʻia ai ka hihia e kū nei,” i ʻōlelo ai ʻo Moses Haia III, he loio, he haumāna puka o Kamehameha, a ʻo ia ka luna hoʻokele kahiko o ka Native Hawaiian Legal Corp., he hui kānāwai e lawelawe ana i nā hihia kuleana Kanaka Maoli.
Ma kahi manaʻo i waiho ʻia ma ko ke kula kahuapaʻa no ke noi hele kula manuahi, e pono ai ka ʻāpono ʻia na ka ʻaha hōʻoia palapala hoʻoilina mokuʻāina, palapala nā lālā papa kahu waiwai no ka hoʻāʻo ʻana o nā “hui no waho” e hōʻike i ko ke kula pilina he 138 makahiki ka lōʻihi me nā haumāna ma ke ʻano he “kuanaʻike haole he ʻaelike ke ʻano.”
“Hōʻole kāʻokoʻa ʻo Nā Kula ʻo Kamehameha i ia hōʻike ʻana,” i palapala ai nā lālā papa kahu waiwai.
Hoʻopiʻi Kahi Makuahine ‘I Mea E Hōʻoia A Kaupale ʻIa Ai Kona Mau Pono’
He manaʻo kahua ka noʻonoʻo ʻia o ka paʻa ʻaelike o nā haumāna a me ko lākou mau mākua me ke kula ma ka hihia kulekele ʻae haumāna, e kuhikuhi ana he hihia ʻAha Kiʻekiʻe o ʻAmelika Hui Pū ʻIa o ka makahiki 1976. Hōʻike ʻia ma Runyon v. McCrary ka hōʻole ʻia o nā haumāna Pāʻele ma kahi kula ʻilikea. Ua holo ka manaʻo o nā luna kānāwai no ka pāpā ʻana o ke kānāwai pekelala i ka “hoʻokae lāhui ma ka hoʻokumu a hahai ʻana i nā ʻaelike pilikino.”
Ma kahi palapala hoʻopiʻi i hoʻoponopono ʻia o ka lā 1 o Kekemapa, ua hāpai nā loio no Students for Fair Admissions — he hui kūʻē affirmative action e alakaʻi ana i ka hoʻopiʻi ʻana ma Hawaiʻi — paʻa mai he ʻaelike ma waena o nā mākua e noi ana iā Nā Kula ʻo Kamehameha i ka wā e ʻae ana e komo ma ke kahuapaʻa pūnaewele o Kamehameha.
ʻO “B.P.,” kekahi o ia mau mākua, he mea hoʻopiʻi hou ma ka hihia e hoʻopiʻi ana i kahi o kāna kaikamahine, i ʻike ʻia ma ka inoa ʻo “I.P.” Ua kau nui ka manaʻo o ke kaikamahine e hele i Kamehameha, wahi a ka hihia, a ua hele mua nō hoʻi i kahi kula nona ka papa haʻawina Hawaiʻi.
“I loko nō o ka ikaika hou aku o ko I.P. ʻike a hoihoi i ka moʻomeheu Hawaiʻi i ko kona mau hoa papa Hawaiʻi, ʻaʻole nō he Hawaiʻi ʻo I.P.,” i ʻōlelo ai ka hihia. “He ʻilikea haole nō.”
Ua noi ʻo I.P. i ka makahiki 2023, e hoʻokō ana i ka hōʻike ʻae haumāna a me ka nīnauele pū, a ua hōʻole ʻia i ka hopena. No ko kona makuahine, B.P., “pūlima ʻana i nā ʻaelike me ko Kamehameha, i ʻae i ko kāna kaikamahine noi ʻana ma laila, ke hoʻopiʻi nei ʻo B.P. i mea e hōʻoia a e kaupale ʻia ai kona mau pono,” i ʻōlelo ai ka hihia.
ʻAʻole i pane nā loio o nā mea hoʻopiʻi i nā hoʻāʻo e ʻimi i kahi manaʻo no kēia moʻolelo.
‘He Makana Ka Makana’
Kuhikuhi nā lālā papa kahu waiwai o ke kula i ka hihia ma waena o ke noi no ka hele kula manuahi e hāpai ana no nā “pōmaikaʻi koʻikoʻi e ʻike koke ʻole ʻia” inā e ʻāpono ka ʻaha i ke noi.
“Ua ʻimi nā ʻaʻa kānāwai i ka manaʻo hoʻokele o ke Aliʻi Pauahi a pēlā i kona manaʻo no ka lawelawe manawaleʻa, e kaupalena i ka hiki i nā Lālā Papa Kahu Waiwai ke hoʻokō piha i kona makemake,” i palapala ai nā lālā papa kahu waiwai, a e hoʻomau ana ma ka ʻōlelo, he makana ka hele kula manuahi mai ke kula kamaliʻi a i ka papa 12 i “kū i nā kuleana hāʻawi manawaleʻa a kālā . . . a ʻaʻole nō hoʻi ia he ʻaelike.”
Ua hoʻokumu ʻia ke kula mai loko mai o ka waiwai aliʻi a e pono e ʻimi ʻia ka ʻāpono na ka ʻaha hōʻoia palapala hoʻoilina no nā hoʻoholo hoʻokele nui.
ʻO ka hōʻike ʻokoʻa ʻana i ka pilina ma waena o ke kula a me kona mau haumāna, he mea nō hoʻi ia e kū ana i ka manaʻo hoʻokele o ke kula no ka hoʻonaʻauao ʻana i nā Hawaiʻi, i ʻōlelo ai ʻo Haia. Ma kona manaʻo, ʻaʻole nō hoʻi ma ka pono koho ia loli, a he māhele ia o ko Kamehameha hoʻomākaukau ʻana no kahi hihia he makahiki paha ka lōʻihi ma ka ʻōnaehana ʻaha hoʻokolokolo.
“ʻO ka nānā ʻana nō paha kēia o nā lālā papa kahu waiwai a me ko lākou mau loio i ka loa . . . me ka manaʻolana, e hiki nō iā lākou ke hoʻohuli i ka manaʻo o nā luna kānāwai, he makana nō ka makana a ʻaʻohe ʻōlelo hou ʻana,” wahi āna i ʻōlelo ai.
Wānana ʻo ia i ka puka lanakila koke me ko Kamehameha puka lanakila ʻana ma ka ʻaha ʻāpana a hoʻoholo. ʻO ka nīnau nui nō naʻe ka ʻAha Kiʻekiʻe o ʻAmelika Hui Pū ʻIa nona ke kūlana conservative, nāna i ʻae a lanakila ʻo Students for Fair Admissions i kēlā makahiki aku nei i ka wā i hāʻule ai ka affirmative action ma ka ʻae haumāna kulanui.
Wahi a Haia, ʻo nā luna kānāwai ʻAha Kiʻekiʻe, “e nānā paha lākou a e ʻōlelo, aia nō hoʻi i nā hana hoʻokae.”
Uku ʻē ʻo Nā Kula ʻo Kamehameha i ka Uku Hele Kula
Ua hoʻokumu ʻia nā kula a ō mau ma lalo o ka waiwai a Bernice Pauahi Bishop, he mamo na Kamehameha I. He 15 biliona kālā ka nui o ka waiwai, ʻo ia hoʻi ko ke kula waiwai kālā a ʻāina.
Ma ke noi i ka ʻaha, ua palapala nā lālā papa kahu waiwai, ʻaʻole e loli ke kūlana o nā lawelawe ʻana a hoʻonaʻauao i nā haumāna ke manuahi ka hele kula, he mea kēia e ō mau ana.
Ua hōʻike ke kula no ka loaʻa mai o ka $11.8 miliona kālā he kālā hele kula i ka makahiki nei; uku ʻē nō naʻe ke kula he 97% o ka huinanui hoʻonaʻauao no nā haumāna e kū nei he 7,300 a ʻoi. Ua hōʻike ke kula no kona hāʻawi ʻana he $35 miliona kālā he haʻawina kālā hele kula i kona mau haumāna i ka makahiki nei.
He mea kēia e emi mai ai ka uku hele kula ma ke Kahua Kapālama i ka $6,900 o ka haumāna a he $12,000 no nā haumāna noho hale noho haumāna. Ke hoʻohālikelike ʻia, he $31,000 a ʻoi kālā o ka uku hele kula piha ma ʻIolani, a ma lalo iki mai o ke $33,000 ma Punahou.
Inā ʻāpono ʻia, e kaʻa ma lalo o ke noi ka uku hele kula, ka ʻai ʻana o nā haumāna, a me nā uku hou aku e pili pū ana e laʻa ka uku noho hale noho haumāna, wahi a ke noi.
Ua hoʻomaka ʻē nā kula ma ka hoʻāhu kālā ma kekahi mau wahi.
I kinohi aku o kēia makahiki, ua hoʻomaka ʻo Kamehameha e pani i kona papahana Kipona Scholarship Program, nāna i hoʻolako i ka haʻawina kālā hele kula i nā haumāna Hawaiʻi e hele kula ana i nā kula ma waho aku o Kamehameha. He $7 miliona a ʻoi kālā i kākaʻahi ʻia aku e ke kula he haʻawina kālā ma lalo o ia papahana i kēlā me kēia makahiki.
Ke noi nei nā loio o Nā Kula ʻo Kamehameha e nānā mikiʻala ʻia ke noi no ka hele kula manuahi i mea e hiki ai ke hōʻike i nā mākua inā e manuahi ka hele kula ma ka makahiki kula e hiki mai ana a ma ʻō aku nō hoʻi. Ua noi nā lālā papa kahu waiwai he hālāwai hoʻolohe no ke noi ma ka lā 15 o Ianuali.
Kū ka lā o ka hālāwai hoʻolohe e noi ʻia nei ma ke ʻano nui i kahi papa manawa hoʻokō ma ka hihia kulekele ʻae haumāna i waiho ʻia mai e ka ʻaha pekelala.
Ua hoʻokū kūmanawa ka Luna Kānāwai o ʻAmelika Hui Pū ʻIa ʻo Rom Trader i nā hoʻoholomua ʻana i mea e loaʻa ai ka manawa e hoʻoholo ai ka ʻOihana ʻImi Pono Kaulike inā e komo ma ka hihia ma muli o ka hāpai ʻia o kahi kānāwai pekelala.
He hiki ke hoʻomau hou ka hihia ma waena o ka lā 14 i ka lā 30 o Ianuali, i ia wā e pono ai ko Kamehameha pane ʻana i ka hihia.
Kākoʻo ʻia ko Civil Beat hōʻike nūhou hoʻonaʻauao ma lalo o kahi haʻawina kālā na Chamberlin Family Philanthropy.
