Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.

Ua hōʻike ākea ke Kiaʻāina Josh Green i kōmike aʻoaʻo he 10 lālā ka nui o nā Kānaka Maoli ma ke ʻano nui nāna e hāpai manaʻo no nā hoʻoholo ʻāina me ka Pūʻalikoa ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka Poʻahā, he mau hola ma mua o ke koho pāloka ʻana o nā kahu waiwai o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi e ʻimi ʻia aku he kiʻina ikaika aʻe ma ke komo ʻana o ke keʻena ma ka ʻōnaehana hoʻoholo.

Civil Beat stories ma ka ʻōlelo Hawaiʻi

‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

Read More

E noiʻi ke kōmike aʻoaʻo mai ʻō a ʻō o ka mokuʻāina i mea e ʻaelike ai me ka Pūʻalikoa, i ʻōlelo ai ka lālā kōmike ʻo William Aila.

Ua hoʻokohu ʻo Green i ko ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi luna hoʻokō kūmanawa ʻo Summer Sylva i ke kōmike. Eia nō naʻe, ua noi mua ke keʻena e komo pololei ma nā hoʻoholo ʻana me ke alakaʻi pū he hui nāna e hoʻoholo i ke au iki o ka ʻaelike.

Ke hoʻolale pū nei ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi i ka mokuʻāina e hoʻolōʻihi kūmanawa ʻia nā ʻaelike a ka pūʻalikoa i loaʻa he ʻalu e hoʻoholo hou ʻia ai ka ʻaelike.

Aia ke hoʻolale a koikoi ʻia nei nā alakaʻi mokuʻāina ma nā kihi like ʻole: No Green, mai kahi pelekikena lima ikaika i hiki ke kāʻili i ka ʻāina ma lalo o ka mana kāʻili aupuni; a no ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi, mai kona mau ʻōhua Kanaka Maoli, e manaʻo ana nō hoʻi, ʻo ka hoʻomau i ka ʻae i ka ʻāina i ke aupuni pekelala me ka hakakā mua ʻole ʻana a me ka hoʻohiki mua ʻole ʻana i ka uku ʻana mai, he mea nō hoʻi ia e kāʻili nui a ākea ʻia ai ka ʻāina mai ka wā mai i hoʻokahuli ʻia ai ke Aupuni Hawaiʻi i ka makahiki 1893.

Ke hū nei ke koikoi ʻana. Ua hoʻomaka ke keʻena o ko ʻAmelika Hui Pū ʻIa Kuhina Pūʻalikoa Dan Driscoll a me ke Keʻena ʻImi Pono Kaulike i nā hālāwai aʻoaʻo no ke kāʻili ʻana i nā ʻāina mokuʻāina e hoʻohana ʻia nei no ke aʻoaʻo koa no ko ka Pūʻalikoa hoʻohana ʻana, wahi a ko Green keʻena.

He ‘Keʻehina Koʻikoʻi’

E pau nā ʻaelike ʻāina no ka 29,000 a ʻoi ʻeka ʻāina ma Oʻahu a ma Hawaiʻi e hoʻomaka ana ma ka makahiki 2029. Aia nō naʻe nā luna hoʻokō keʻena kaupale ke hoʻolale nei i ka hoʻohikiwawe ʻia o nā ʻaelike ma hope o ka hihia ʻana o ka ʻōnaehana hōʻaelike hou kūmau ma mua aku nei o kēia makahiki i ka wā i hōʻole ai ka papa kahu ʻāina mokuʻāina i ke koina moʻolelo noiʻina ʻāina a ka Pūʻalikoa i hoʻokō ai.

I kēlā mahina aku nei, ua hoʻouna akula ʻo Green he leka iā Driscoll e hōʻike ana i nā makakoho mokuʻāina no ka hoʻōla hou ʻia o ka ʻāina a me ka uku pū i uku nō hoʻi no ka hoʻomau i ka hoʻohana i ia mau ʻāina.

Wahi a ke kūkala pāpaho mai ko Green keʻena i ka Poʻahā, e “pono e alakaʻi ʻia ia mau kūkā ʻana na nā Kānaka Maoli a me nā leo kaiaulu, ʻo ia hoʻi ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi.” Ua hōʻike pū ke kiaʻāina ma ua kūkala pāpaho nei, aia nō hoʻi ʻo Hawaiʻi ma kahi “keʻehina koʻikoʻi” ma waena o nā pono palekana o ʻAmelika Hui Pū ʻIa a me ka mālama pono ʻana i nā ʻāina o ka mokuʻāina.

Hōʻihi kākou i ke kuleana o ka pūʻalikoa o ʻAmelika Hui Pū ʻIa ma ke kaupale ʻana i ko kākou pae ʻāina a lāhui hoʻi, e pono nō naʻe e launa ia kuleana ʻana me ko kākou mau manaʻo hoʻokele a kūpaʻa i ka poʻe e noho nei ma kēia pae ʻāina,” i ʻōlelo aʻe ai ʻo Green.

Ua puka mai ka hoʻolaha mai ko Green keʻena ma hope o nā hoʻolale ʻana o nā hui Hawaiʻi he nui a me ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi e komo nā leo o ke kaiaulu Hawaiʻi ma ka hala ʻana o nā mahina ʻelua i hala akula.

Ua ʻōlelo akula ka lālā kōmike William Aila ʻŌpio, nāna i noho he luna hoʻomalu a luna hoʻokele o ko ka mokuʻāina Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi ma mua, ua komo ʻo ia ma ke ʻano he lālā kōmike ma hope o ke kāhea ʻia e Scott Glenn, he aʻoaʻo kiʻekiʻe iā Green a nāna nō hoʻi e mālama i nā hālāwai kōmike.

Ua ʻōlelo ʻo Aila ua pūʻiwa ʻo ia, ua lele nō naʻe i ka ʻae i ka wā i noi ʻia ai. Makemake ʻo ia e ʻike i ka hoʻihoʻi ʻia mai o nā ʻāina e hoʻohana ʻia nei e ke aupuni pekelala i ka mokuʻāina, ʻo ia hoʻi ke Awāwa ʻo Mākua i koʻikoʻi no kona kahua moʻomeheu. He lālā ua mea noho nei [ʻo Aila hoʻi] o Waiʻanae o kahi hui nāna i mālama iā Mākua a hoʻopaipai i kona hoʻihoʻi hou ʻia mai i ka mokuʻāina.

He mau ʻaelike ʻāina kā ka Pūʻalikoa no kekahi mau ʻāina ma Mākua a pēlā pū ma ka ʻaoʻao Koʻolau o Oʻahu a me Kahi Aʻoaʻo Pōhakuloa ma Hawaiʻi. Ua kūkala ka Pūʻalikoa ma mua aku nei o kēia makahiki no kona hoʻēmi ʻana i ka nui o kona aʻoaʻo ʻana ma Oʻahu, a pēlā hoʻi ma Mākua.

Inā e kāʻili ka Pūʻalikoa i ka ʻāina ma lalo o ka mana kāʻili aupuni me ka hoʻohana no ke aʻoaʻo koa, wahi a Aila, e pono e uku pono ʻia ka mokuʻāina.

“ʻAʻole loa lawa ka hoʻokahi kālā no ke 65 makahiki,” i ʻōlelo aʻe ai ʻo Aila, me ke kuhikuhi ʻana i ka huinanui kālā a ka Pūʻalikoa i uku ai no kāna mau ʻaelike pākahi i ka wā i ʻāpono mua ʻia ai i nā 1960.

Ua ʻōlelo ʻo Aila, ʻaʻole nō i hālāwai ke kōmike a i kēia, ma hope nō naʻe o ka ʻike ʻana i kekahi mau inoa ma ka papa helu inoa lālā, manaʻo ʻo ia [ʻo Aila hoʻi] he hoʻomaka maikaʻi nō ia. He mau lālā ka Luna Hoʻokele Hoʻokō o ke Keʻena Kahu ʻĀina Mokuʻāina ʻo Ryan Kanakaʻole, ka Luna Hoʻokele Hoʻokō o Hawaiian Council ʻo Kūhiō Lewis, kahi Lālā Hoʻokumu o Waiwai Collective ʻo Mahina Paishon-Duarte, ka luna hoʻokele keʻena alakau ʻo Ed Sniffen, ka Luna Hoʻokele o ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapla Hawaiʻi ʻo Kali Watson, ka Luna Hoʻokele Hoʻokō o Lālākea Foundation ʻo Noe Noe Wong-Wilson, a me Laurie McAllister Moore, ka luna hoʻokele o ko ka mokuʻāina Keʻena Lawelawe Pilina Pūʻalikoa a Kaiaulu.

He Mau Kiʻina Kā Ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi

Ma luna o kahi noi ʻahaʻōlelo e ʻimi ana i ka pāpā i ke aʻoaʻo kī pū ma nā ʻāina mokuʻāina, ua ʻāpono kāʻokoʻa ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi he mau kiʻina e ʻimi ana i ke komo ʻana o ua keʻena nei ma ka ʻōnaehana [hoʻoholo ʻaelike ʻāina] i ka Poʻahā. E hoʻomaka pū ke keʻena i ka mālama i nā hālāwai kaiaulu no nā ʻaelike ʻāina e hoʻomaka ana i kēia pule aʻe ma Hawaiʻi.

“ʻO ke kiʻina hoʻohana nui ʻia kēia a nā kolonaio i kiʻi ai no nā hanauna he nui; kiʻi hou ʻia, hoʻopūʻolo ʻokoʻa ʻia, ua like nō naʻe ka pahuhopu: ʻo ka hoʻokaʻawale iā kākou, ke koikoi a hoʻolale ʻana nō hoʻi e hāʻawi pio i nā mea kapu.” – Luna Hoʻomalu o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi ʻo Kai Kahele

Ua noi pū nā lālā papa kahu waiwai o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi i nā limahana e hoʻomaka he noiʻina ʻaeʻoia o ke ʻano e pā ai ka ʻāina i ko ka Pūʻalikoa hoʻohana ʻana i nā ʻāina mokuʻāina a pehea e lapaʻau ʻia ai.

Ma kahi hōʻike manaʻo ʻana no nā ʻaelike ʻāina pūʻalikoa pau pū me nā ʻōlelo hoʻomākeʻaka pōkole no ke alakaʻi ʻana, ua ʻōlelo ka Luna Hoʻomalu Kai Kahele, “ʻo kēia ko kākou manawa, ko ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi manawa hoʻi,” me ke kūʻē nō hoʻi i nā koikoi a hoʻolale ʻana o ke aupuni pekelala a me nā manaʻo no ko nā lālā hoʻokō keʻena kaupale kiʻi ʻana e kāʻili i ka ʻāina mokuʻāina ma lalo o ka mana kāʻili aupuni.

“ʻO ke kiʻina hoʻohana nui ʻia kēia a nā kolonaio i kiʻi ai no nā hanauna he nui; kiʻi hou ʻia, hoʻopūʻolo ʻokoʻa ʻia, ua like nō naʻe ka pahuhopu: ʻo ka hoʻokaʻawale iā kākou, ke koikoi a hoʻolale ʻana nō hoʻi e hāʻawi pio i nā mea kapu,” i ʻōlelo aʻe ai ʻo Kahele.

A i kēia, ʻaʻole nō mōakāka leʻa ka makemake o ka Pūʻalikoa e hana pū me ka mokuʻāina ma luna o kāna mau noi a me nā manaʻo i ʻohi ʻia mai loko mai o ke kaiaulu Hawaiʻi. ʻAʻole i pane ka Pūʻalikoa i nā noi hōʻike manaʻo he nui no ke kūlana o nā hoʻoholo ʻaelike ʻāina ma nā pule ʻelua i hala iho nei.

“Koe aku ia,” i ʻōlelo ai ʻo Aila. “Na ke au o ka manawa e hōʻike mai i ka manaʻoʻiʻo o ka pūʻalikoa ma ka hana pū ʻana.”