Ulu Aʻe Nā Kula ʻŌlelo Hawaiʻi A Emi Mai Nā Kula Aupuni. Hoʻokahi Nō Pilikia Nui
ʻAʻole lawa nā kumu o ka mokuʻāina e lawa ai ka nui e pono ai nā kula e aʻo ʻia ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. He ālaina pū ka hoʻomaha loa ʻana o kekahi poʻe.
Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.
I ka wā e emi nei ka heluna haumāna o nā kula Pelekānia aupuni me ka hāpai pū ʻia o ke pani ʻia ʻana, aia nō nā kula kaiapuni ʻōlelo Hawaiʻi ke ulu nei.
Ua ulu ka heluna haumāna o nā kula e aʻo ʻia ma ka ʻōlelo Hawaiʻi — i ʻike ʻia ʻo ia nā kula Kaiapuni — ma ke 68% i loko o nā makahiki he 10 i hala iho nei, me ka ulu pū ʻana o nā kahua kula e hoʻokele ʻia na ke Keʻena Hoʻonaʻauao mokuʻāina mai ka 14 i ka 26. Eia nō naʻe, he maʻamau ka hāiki o nā koho Kaiapuni ma ke kula waena a kiʻekiʻe, a ʻaʻole lawa ka nui o nā kumu mākaukau e pono ai ka nui hoihoi o nā ʻohana.
ʻO ka ʻumeʻume i nā kumu mākaukau kekahi o nā ālaina nui loa o ka hoʻoulu ʻana i nā papahana Kaiapuni, i ʻōlelo aʻe ai ka Luna Hoʻokele o ke Keʻena Hoʻonaʻauao Hawaiʻi ʻo Kauʻi Sang ma kahi hālāwai papa hoʻonaʻauao i hala iho nei. He mea nui ko ke Keʻena Hoʻonaʻauao ʻimi ʻana e kaulike ma waena o ka hoʻonui lumipapa e lawa ai ka makemake a hoihoi o nā ʻohana a me ka hai ʻana i nā kumu e kākoʻo ana i nā kula Kaiapuni e kū nei, wahi āna i ʻōlelo ai.
Ke hoʻolālā nei ke Keʻena Hoʻonaʻauao e wehe he ʻelua hou papahana Kaiapuni ma ke Kula Haʻahaʻa o Haleʻiwa ma Oʻahu a ma ke Kula Haʻahaʻa ʻo Kalanianaʻole ma Hawaiʻi.
“ʻAʻole hiki ke wehe ʻia nā lumipapa aia a loaʻa nā limahana mākaukau,” i ʻōlelo aʻe ai ʻo Sang.
A i kēia, ʻekolu kūlana kumu Kaiapuni hakahaka o ke Keʻena Hoʻonaʻauao, i ʻōlelo ai ka Luna Hoʻokele Hoʻokaʻaʻaʻike ʻo Nanea Ching ma ka leka uila. Kaʻa pū ma lalo o ke keʻena he 25 kumu Kaiapuni i paʻa ʻole ka laikini aʻo e pono ana e hoʻokō i nā koina aʻoākumu, wahi āna i ʻōlelo ai.
E kokoke ana nō naʻe ka heluna kumu e pono ai ka hoʻolako kūpono ʻana i nā kula Kaiapuni i ka 100, i ʻōlelo ai ʻo Kananinohea Mākaʻimoku, he polopeka kōkua ma ko Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo Kula ʻŌlelo Hawaiʻi. Aia nō kekahi mau kumu Kaiapuni ke aʻo nei i nā papa i ʻoi aku ka heluna haumāna i ka maʻamau ma muli o nā nele o nā kumu, wahi āna, ʻo ia hoʻi, ʻaʻole nō hōʻike ʻia ka heluna kumu e pono maoli ai nā kula ma nā helu kūlana hakahaka makahiki.
E pono ana e loaʻa he 165 hou kumu Kaiapuni ma lalo o ke Keʻena Hoʻonaʻauao i loko o nā makahiki he 10 e hiki mai ana i mea e hoʻolako piha ʻia ai nā lumipapa a lawa pū ka nui hoihoi a makemake o nā ʻohana, i ʻōlelo ai ka ʻAha Kauleo, he kōmike aʻoaʻo o nā kula a hui ʻōlelo Hawaiʻi. ʻAʻole helu ʻia ma ua wānana nei ka nui kumu e hoʻomaha loa ana i nā makahiki e hiki mai ana, wahi a Mākaʻimoku.
I ka makahiki nei, ua puka he 12 kumu Kaiapuni i paʻa ka laikini aʻo ma lalo o Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa a me Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo.
Paʻakikī ka ʻimi ʻana i nā moho i wali ka ʻōlelo Hawaiʻi a e ʻiʻini ana e aʻo, wahi a Mākaʻimoku, keu hoʻi no ka ʻimi nui ʻia o nā kānaka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā ʻoihana like ʻole. ʻAʻole nō naʻe ka nele o nā kumu he kumu e hoʻomau ʻole ai nā kula i ka hoʻoulu i nā papahana Kaiapuni, wahi āna, keu hoʻi no ka nui o ka hoihoi a makemake o nā ʻohana o ke aukahi.
‘ʻAʻohe Koho Koe Ka Haʻalele I Kona ʻĀina Iho Nō’
Ua holo mua i ka ‘Aha Hoʻokolokolo Kiʻekiʻe o Hawaiʻi, he kuleana kumukānāwai ko ke keʻena hoʻonaʻauao ma ka hoʻolako ʻana i ala hoʻonaʻauao kaiapuni Hawaiʻi i nā ʻohana. ʻElua hoʻi hoʻopiʻi ʻana i hoʻokomo ʻia ma ʻAukake i hāpai no ka heleleʻi ʻana o ua kuleana nei i ke Keʻena Hoʻonaʻauao, ma muli o ka hoʻokumu ʻana he mau ālaina kūikawā no nā ʻohana kaiapuni e laʻa nā papa kūkali no ke kākau inoa a me nā papahana kaiapuni i kaupalena ʻia ma kekahi mau wahi.
Ua kāpae ʻia kekahi o ia mau hoʻopiʻi ʻana ma ke kauwela, aia nō naʻe ke holo nei kekahi.
A i kēia, ke hoʻopaipai nei nā ʻohana no nā ala kaiapuni ma Puʻuloa, i loaʻa ʻole he ala kula waena a kiʻekiʻe no nā haumāna Kaiapuni. Hiki i nā haumāna ke komo i ka papahana Kaiapuni ma ke Kula Haʻahaʻa o Waiau a i ka papa ʻeono, a e pono nō naʻe e lele i nā papahana Kaiapuni o Kapolei a Honolulu paha no ke kula waena, a i ʻole ia, i kahi papahana ʻōlelo Pelekānia.
He 100 a ʻoi pūlima i loaʻa ma nā pule ʻekolu i hala iho nei ma kahi palapala kūʻē e ʻimi ana i ka loaʻa o nā papahana Kaiapuni ma ke Kula Waena ʻo Highlands a ma ke Kula Kiʻekiʻe ʻo Pearl City.
“Hoʻomaka ka huakaʻi hoʻonaʻauao a kā mākou mau keiki ma nā papahana Kaiapuni Hawaiʻi; i ka hōʻea ʻana naʻe i nā pae kula waena a kiʻekiʻe, ʻike lākou ʻaʻohe ala e hoʻomau ai koe ka haʻalele ʻana i ko lākou ʻāina iho nō,” i ʻōlelo ai ʻo Chloe Puaʻena Vierra-Villanueva, he makua, ma kahi hōʻike manaʻo kākau lima ʻia i ka Papa Hoʻonaʻauao.
Ke hoʻolālā nei ke keʻena i ka wehe he mau pae papa hou aʻe ma nā kula Kaiapuni e kū nei i kēia makahiki aʻe me ka hoʻolako pū i ka ʻikepili hou aku i nā ʻohana no ke ala e kākau inoa ai ma nā papahana Kaiapuni, i ʻōlelo ai ʻo Sang. E hoʻolālā pū ana kona keʻena i ka hoʻokolo i ka nui noho hakahaka a kūkali o ka mokuʻāina e ʻike ai i nā kaiaulu nona ka hoihoi a ʻiʻini nui loa i lumipapa Kaiapuni.
Mai ka makahiki 2020 mai, ua ʻae pū ka mokuʻāina he $8,000 keu i nā kumu Kaiapuni i mea e ʻumeʻume ʻia ai ka poʻe hou i nā kūlana lumipapa.
Ua ʻōlelo ʻo Kahea Faria, he laekahi kākoʻo ma ko ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa Kula Hoʻonaʻauao a he makua Kaiapuni pū, makemake ʻo ia e ʻike i nā kahua kula Keʻena Hoʻonaʻauao hou aku e kālele ʻokoʻa ana ma ka lawelawe i nā haumāna Kaiapuni ma nā pae like ʻole. ʻO ka hoʻokumu ʻana i nā wahi a kaiapuni e lilo ai ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻo ia ka ʻōlelo mana, he koʻikoʻi nō hoʻi i ka mohala pono ʻana o nā haumāna, wahi āna i ʻōlelo ai, a he mea nō paha ia e paipai ana i nā haumāna hou aku e ʻimi aku i ka ʻoihana kumu ma nā kula Kaiapuni.
“ʻĀnō, i loko o ka ulu o ka heluna haumāna, mau nō ke kaupalena ʻia o nā ala e ulu ai ko lākou mākaukau ʻōlelo,” i ʻōlelo ai ʻo Faria.
E pono e nānā ka mokuʻāina a ma ʻō aku o nā haumāna puka Kaiapuni e hoʻākea ʻia ai ka poʻe e lilo ana paha i kumu Kaiapuni, i ʻōlelo ai ʻo Mākaʻimoku. I laʻana, ua ʻōlelo ʻo ia, he mea paha ka mālama ʻana i nā papa ʻōlelo Hawaiʻi no nā ʻohana a lālā kaiaulu e paipai ʻia ai ka poʻe hou aku e ʻimi aku i ka laikini aʻo Kaiapuni.
“He kumuhana nō hoʻi ia e kamaʻilio ʻia ma nā kaiaulu like ʻole o Hawaiʻi,” wahi āna i ʻōlelo ai.
Kākoʻo ʻia ko Civil Beat hōʻike nūhou hoʻonaʻauao ʻana ma lalo o kahi haʻawina kālā na Chamberlin Family Philanthropy.
