Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.

Ua kaupalena nui kahi luna hoʻokolokolo o Maui i ka uku hoʻokolokolo e pili ana i ka hihia kānāwai he $4.03 biliona kālā ka nui e pili ana i ka hōlapu ʻana o ke ahi o Maui, nāna e hāʻawi i ke kālā—he māhele o ka $1 biliona kālā a lākou e ʻimi ana—i nā loio o nā mea i ola.

Civil Beat stories ma ka ʻōlelo Hawaiʻi

‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

Read More

Ma kahi palapala kauoha i hoʻopuka ʻia i ke ahiahi loa o ka Poʻalima, ua kaupalena nui ko Hawaiʻi Luna Hoʻokolokolo ʻAha Kaʻapuni ʻo Peter Cahill i nā uku hoʻokolokolo ma lalo o ka 25% a nā loio i makemake mua ai — a he 3% wale nō o kā lākou e ʻimi ana mai nā ʻōhua mai e loaʻa ana i kekahi o lākou. Ua ʻōlelo pū ʻo Cahill e loaʻa pū he $222 hou aku miliona kālā i nā loio i paʻu ma luna o ka hihia ma kona ʻano nui e hoʻomāhelehele ai i waena o lākou, a e loaʻa nā huina nui aʻe i nā loio i paʻu nui i ka hana.

He lanakila nui ka ʻōlelo kauoha no nā mea i ola i ke alo o ke ahi e hiki ana ke mālama i ka nui o ke kālā e loaʻa ana mai ka hihia mai ma kahi o ka ʻike ʻana i kahi huinanui e holo ana i ko lākou mau loio. Ua ʻōlelo ʻo Jesse Creed, kekahi o nā loio alakaʻi ma ka hoʻokolokolo ʻana no kona hōʻihi a hahai ʻana i ke kauoha a ka luna hoʻokolokolo.

“Manaʻo au, ua alakaʻi ʻia ka Luna Hoʻokolokolo Cahill e ke kaulike i ke kaiaulu mai kinohi mai o ka hoʻokolokolo ʻana,” i ʻōlelo ai ʻo Cahill. “I koʻu manaʻo, he hoʻihoʻi ʻana kēia i ke kaiaulu.”

Ua pau he 102 mea noho i ke ahi hōlapu o Lahaina o ʻAukake 2023 nāna i ʻai hamuhamu i ka nui o Lahaina. Hōʻike ka noiʻi i ka hiʻa ʻia o ke ahi e kahi pou uila o Hawaiian Electric Co. i hina, i hiʻa aku i ka mauʻu maloʻo, a hōlapu ai ke ahi mai ʻō a ʻō o Lahaina. He mea ia i kupu aʻe ai nā palapala hoʻopiʻi ma nā kaukani, ʻo ka nui i ko Hawaiian Electric Co., a ʻo kekahi aku i nā mea nona ka ʻāina no ka ʻae ʻana e hōlapu ke ahi no ka ʻae i ka uluāhewa o nā mauʻu komo hailapu, he pilikia ahi e pōʻino ai i ʻike mua ʻia.

Lawelawe nā loio e hana ana ma luna o nā hihia pōʻino nui no ka uku kūikawā ma kahi o ka 25% o ka huinanui e loaʻa ana no nā ʻōhua. ʻO kekahi o nā mea e ʻāʻumeʻume ana ʻo Cahill ka uku kaulike ʻana i nā loio i ʻauamo i ka nui o ka hana, ʻo ia hoʻi ka hoʻopaʻa ʻana i nā mea e pono ai ka hihia ma ʻAukake 2024, me ka uku ʻole ʻana i nā mea i lele i ka pākuʻi i nā ʻōhua hou ma hope o ka hoʻopaʻa ʻia o ke kālā no ka hihia.

E kūkā ʻia ana ka uku hoʻokolokolo i ka wā e noʻonoʻo ʻia ana ka hopena kaumaha ʻo ka lawa ʻole o ke ola o nā mea i ola i ke ahi hōlapu i ke kālā e loaʻa mai ana.

“ʻO nā mea noho nā mea e hoʻomanawanui nui loa ana i kahi hāiki.” — Jesse Creed, ka loio ma ka ʻaoʻao o nā mea hoʻopiʻi ma ka hoʻokolokolo ʻana no ka hōlapu ʻana o ke ahi o Maui

Hoʻēmi kā Cahill ʻōlelo kauoha i nā uku hoʻokolokolo no nā mea i lele ma luna o ka hihia ma hope o ka hoʻoholo ʻia o ka huinanui hihia i ka 3%. E loaʻa he 8.33% i nā mea i kiʻi i nā ʻōhua ma mua o ka hoʻoholo paʻa ʻia o ka huinanui hihia. E loaʻa he 10% i nā loio i kū ʻelele no nā ʻōhua i hoʻoholo ʻia kā lākou mau hihia no ka hoʻokolokolo ʻia ma mua o ka hoʻopaʻa ʻia o ka huinanui hihia.

Ma kāna ʻōlelo kauoha, ua hōʻike ʻo Cahill no ka nui o ka hana a nā loio ma ka hihia, ʻo ia hoʻi ka hoʻopaʻa pono ʻana i ka huinanui hihia i loko o kahi wā pōkole no kahi hihia nui loa, a he ʻāʻumeʻume ʻana nō hoʻi ma luna o ke ʻano e hoʻomāhelehele pono a kaulike ʻia ai ke kālā.

“Ua kaʻikaʻi akula ka hihia nui loa a he huakaʻi o nā piʻina a ihona, a hōʻiliʻili ihola me ke ala e puka ʻole ai,” i kākau ai ʻo Cahill, e kuhikuhi ana i ka River Styx o ka moʻolelo kahiko, kekahi o nā ʻōlelo kaona kaulana o kāna ʻōlelo kauoha he 11 ʻaoʻao ka lōʻihi. “ʻO nā kuleana koi uku ma ka ʻaoʻao o nā mea hoʻopiʻi, nā hoʻokolokolo hui, nā hoʻopiʻi ʻana ma nā ʻumi kaukani, a e ʻāʻumeʻume ana nā mea hoʻopiʻi a me nā loio no kā lākou māhele.”

Ma luna o nā loio o Maui ʻo Jan Apo, Cynthia Wong, a me Jake Lowenthal, ʻo Creed kekahi o nā loio i alakaʻi i ka hoʻokolokolo ʻana. I loko o kona ʻōlelo ʻana no ka nui o kāna hana a me ka hana a nā hoa ʻē aʻe ma luna o kēia hihia, ua ʻōlelo ʻo Creed no kona ʻike i ka manaʻo o kā Cahill ʻōlelo kauoha.

“ʻAe, ua nui kā mākou hana,” i ʻōlelo ai ʻo Creed. “Manaʻo naʻe au, ke hoʻomakakoho nei ka Luna Hoʻokolokolo Cahill i ka pono o ke kaiaulu ʻo ia ka mua, a he pono ka hōʻihi ʻana i kāna ʻōlelo hoʻoholo.”

Ma kona ʻano nui, hoʻokaumaha ʻia ma luna o nā loio nā mea a ka poʻe a pau i ʻae ai e hoʻokuʻu ma luna o ka mea i hoʻokolokolo ʻia. He $800 miliona kālā mai loko mai o ka huinanui kālā he $4.03 biliona kālā ka nui na nā mea uku ʻauhau o Hawaiʻi, he $1.99 biliona kālā na Hawaiian Electric Co. a me kona hui makua, a he $807.5 miliona kālā mai ka waiwai kahu Nā Kula ʻo Kamehameha no ka pono o nā keiki Hawaiʻi. ʻO ke koena aku, mai ke Kalana o Maui nō ia, ʻo ia hoʻi nā pāʻoihana hoʻokaʻaʻike i kiʻi i nā pou Hawaiian Electric Co. a me nā pāʻoihana i pili iā Peter Martin, he mea nona ka ʻāina ma Maui.

Ua pā pū nā pāʻoihana ʻinikua nāna i uku he $2.3 miliona kālā no nā hoʻopiʻi ahi hōlapu. Ma nā hihia ahi hōlapu ʻē aʻe, e laʻa nā mea pili i nā ahi nui o Kaleponi i pilikia ʻino ai ʻo Pacific Gas and Electric Co. i ka 2019, na nā pāʻoihana ʻinikua i uku i ke kālā i nā mea nāna ka ʻinikua, a laila hoʻopiʻi akula iā PG&E e hoʻihoʻi ʻia ai ke kālā a nā pāʻoihana ʻinikua i uku ai i nā ʻōhua ʻinikua.

ʻAʻole nō naʻe i hiki ke loaʻa ia hopena like i nā pāʻoihana ʻinikua ma kēia pōʻaiapili ma muli o ka huinanui hihia a ʻōlelo hoʻoholo i hoʻopaʻa ʻia e ka ʻAha Hoʻokolokolo Kiʻekiʻe o Hawaiʻi, a, i ka hopena, ua ʻae lākou i ka loaʻa o ke kālā no ka 10% o nā koi ʻinikua a lākou i uku aku ai.

“Aia ke laulima nei ka poʻe a pau,” i ʻōlelo ai ʻo Creed, nāna i pākuʻi hou no ka liʻiliʻi o ka ʻōlelo hauʻoli e ʻōlelo ai no nā pāʻoihana ʻinikua.

I ka hopena, wahi a Creed, ʻo nā mea i ola nā mea e ʻauamo nui ana i ke kaumaha. I loko nō o ka hoʻēmi ʻia o nā uku hoʻokolokolo no nā loio a emi i ka hapalua o ka uku maʻamau e loaʻa iā lākou, wahi āna i ʻōlelo ai, he māhele liʻiliʻi wale nō ka mea e loaʻa ana i nā mea i ola i mea e kūkulu hou ʻia ai ʻo Lahaina.

“ʻO nā mea noho nā mea e ʻauamo ana i ke kaumaha nui loa,” i ʻōlelo ai ʻo Creed.

MANAʻO HOʻOPONOPONO: Ua hōʻike hewa ʻia ka huinanui kālā a nā loio e hoʻomāhelehele ana ma ke poʻo inoa a kino o ka moʻolelo ma kekahi mana o kēia moʻolelo. Ua hoʻoponopono ʻia a pololei ka ʻike o loko.