Ua Hōʻea Ke Kulekele Pāpā Kelepona Paʻalima Hou O Ko Hawaiʻi Mau Kula. Pehea Ka Manaʻo O Nā ʻŌpio?
I ka makahiki kula e hoʻomaka hou ana, ua walaʻau ko Civil Beat me nā haumāna kula kiʻekiʻe no ka holo o ko ka mokuʻāina kulekele kelepona paʻalima hou.
I ka makahiki kula e hoʻomaka hou ana, ua walaʻau ko Civil Beat me nā haumāna kula kiʻekiʻe no ka holo o ko ka mokuʻāina kulekele kelepona paʻalima hou.
Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.
Ua ʻike ʻē ihola ʻo Olena Aleka-Hanohano, he haumāna papa 10, i ka loli ma ke Kula Kiʻekiʻe ʻo McKinley. ʻOluʻolu aʻe nā haumāna, aia ke hōʻihi aku nei i kā lākou mau kumu, a aia pū ke kia nei ka manaʻo ma ka lumi papa.
ʻO ka loli nui mai kona makahiki mua o ke kula kiʻekiʻe: ʻaʻole ʻae ʻia ko nā haumāna hoʻohana ʻana i kā lākou mau kelepona ma ka wā papa.
“I koʻu wā e komo ai i ka lumi papa i kēia manawa, ʻaʻole au ʻike i ka paʻa o nā maka o ka poʻe a pau i nā kelepona,” wahi āna i ʻōlelo ai. “He mea maikaʻi kēia ma ka ʻoiaʻiʻo ka ʻike i ka launa maikaʻi o ka poʻe a pau.”
ʻO kēia makahiki kula ka hoʻomaka o ke kulekele kelepona paʻalima o ka mokuʻāina ʻo Hawaiʻi, e pāpā ana i ka hoʻohana ʻia o nā kelepona ma ka holo ʻana o ka lā kula e nā haumāna kula haʻahaʻa a waena. Ma nā kula kiʻekiʻe, pāpā ʻia ko nā haumāna hoʻohana ʻana i nā kelepona ma ka wā papa, he hiki nō naʻe ma ka wā hoʻomalolo, wā ʻaina awakea, a me nā wā hele wāwae i ka papa.

Helu ʻia ma ke kulekele nā kumu kūikawā no nā haumāna e pono ana e hoʻohana i kā lākou mau kelepona no nā kumu pili olakino, a i ʻole ia, ma nā wā e ʻae ponoʻī ai nā kumu i nā haumāna e hoʻohana i kā lākou mau kelepona no ke aʻo. He hiki i nā kula ke ʻae i nā haumāna e hoʻohana i nā kelepona ma nā wā pōulia, a i ʻole paha, ma nā wā e hoʻoweliweli ʻia ai ka palekana, a he hiki i nā mākua ke kāhea i nā keʻena nui o nā kula inā pono e kiʻi ʻia aku kā lākou poʻe keiki, wahi a ke kulekele.
“ʻOiai e piʻi ana ka nui o ka hoʻohana ʻia o ke kelepona i waena o nā haumāna, ke ʻike nei nā kula i nā ʻāʻumeʻume e kū mai ana ma ka lā kula i ka noa piha o ke ao pūnaewele,” wahi a Keith Hayashi, ka Luna Kula, ma kahi leka i nā haumāna ma Mei. “Ke lawelawe nei mākou i nā keʻehina e kōkua ana i nā haumāna ma ke kia ma ka papa a ma ka hoʻoikaika i nā pilina ma ke kula.”
Ua ʻōlelo nā haumāna kula kiʻekiʻe i nīnauele ʻia e ko Civil Beat, aia ka hahai ʻia o ke kulekele i kēlā me kēia papa. ʻAe kekahi mau kumu i nā haumāna e mālama i kā lākou mau kelepona ma kā lākou mau ʻeke, a aia nā pahu hoʻāhu e mālama ʻia ai nā kelepona no ka wā papa i kekahi mau kumu. Hiki pū i nā kula ke hoʻopaʻa i nā hoʻopaʻi no ka ʻaʻe ʻana i ke kulekele, mai ka hoʻopaʻi waha mai nā kumu a i ke kāʻili ʻia o nā kelepona a waiho ʻia ma ke keʻena nui inā ʻaʻe moekahi ʻia ke kulekele.
ʻŌlelo nā haumāna, he loli nui ia mai nā makahiki i hala, i ka mālama ʻia hoʻi o kā lākou mau kelepona ma nā pākeke me ka hōʻoia mau i nā manaʻo kelepona, ka nānā i ke kūlelepaho, a me ka hoʻolohe mele ma ka wā papa.
“Iā mākou nō a komo i ka papa, me he lā, ma ka lima nō kā mākou mau kelepona,” i ʻōlelo ai ʻo Orsalyn Kasio, he haumāna papa 12 o McKinley, e pili ana i kāna mau papa i kēlā makahiki aku nei. “E walaʻau wale aku ana nō ke kumu i ka wā e paʻa ana ka poʻe a pau i ka nānā i kā lākou mau kelepona.”
Ma ke Kula Kiʻekiʻe ʻo Roosevelt, ua ʻōlelo ʻo Amelia Barnett, he haumāna papa 9, ua emi mai nā kumu e lauele ai ka manaʻo i ke kulekele hou, no ka hiki ʻole iā ia ke ʻike i nā manaʻo kelepona hou a pēlā pū ka ʻike i ke kapalili o ke kelepona i ka wā e paʻa ana ma kāna pāisi hāʻawe. I ka wā e pau ai kāna papa, ʻōlelo ʻo ia, ʻo ka Instagram ka app mua āna e wehe ai ma kāna kelepona ma ka maʻamau.
A i kēia, ua ʻōlelo ʻo Barnett, he hahai kona mau hoa papa i ke kulekele hou. Lana kona manaʻo i ka hoʻoulu ʻia o nā kiʻina maikaʻi e hahai ai e lawe ʻia ana i ka pau ʻana o ka makahiki.

Ua ʻōlelo ʻo Naeveah Rubi, he haumāna papa 10 ma ke Kula Kiʻekiʻe ʻo Farrington, ua lilo he 13 hola i ka paʻa ma ke kelepona ma ka Lāpule ma mua o ka hoʻomaka ʻana o ke kula. Ma ka lā ʻelua o ke kula, he hoʻokahi wale nō hola a me 20 minuke i lilo ma ka wā i pau ai ke kula. Ma lalo o ke kulekele hou, hoʻolale ʻia ʻo ia e komo ma nā hana o ka papa ma kahi o ke kiʻi ʻana i kāna kelepona, i ʻōlelo ai ʻo Rubi.
ʻAʻole nō naʻe kākoʻo piha nā ʻōpio a pau i ke kulekele. ʻŌlelo kekahi mau haumāna, ua ʻike lākou i ko lākou mau hoa papa e kiʻi malū ana i kā lākou mau kelepona me ka ʻike ʻole o nā kumu ma nā lā mua o ka makahiki kula. ʻŌlelo kekahi mau haumāna, makemake lākou e hiki ke kiʻi ʻia nā kelepona inā kupu mai kahi kumu pōulia.
Ma ke Kula Kiʻekiʻe ʻo Campbell, ua ʻōlelo ʻo Joshua Tom, he haumāna papa 12, ʻike nō ʻo ia i ka mea nui o ke kulekele a kākoʻo ʻo ia i ka launa ʻana aʻe o nā haumāna ke mālama ʻia nā kelepona ma kā lākou mau pāisi hāʻawe. ʻOʻoleʻa hou aku nō naʻe kekahi mau kumu ma lalo o ke kulekele ma ka mālama ʻana i nā kelepona a nā haumāna ma nā pahu a ʻeke paha, wahi āna, ʻo ia hoʻi, ʻaʻohe ala e kiʻi ai i ke kelepona a pau ke kula.
Ma kahi wā pōulia e like me kahi kiʻina hoʻopalekana a hakakā ma ke kahua kula, wahi a Tom i ʻōlelo ai, e makemake ana ʻo ia e hiki ke kiʻi i kāna kelepona e kāhea ai i kona mau mākua. Ua ʻae kekahi mau kumu i nā haumāna e kiʻi i kā lākou mau kelepona i ka wā e paʻa pono ai ka haʻawina papa i ka wā i hala, wahi a Tom, a ua hoʻolilo ʻo ia i ka manawa ma ka hoʻolālā i nā hālāwai kalapu, a i ʻole ia, i nā hanana ma hope o ke kula me kona mau hoa papa ma ka leka kelepona.
“Ke ʻokoʻa ka manaʻo ponoʻī iho nō o kekahi mau kumu o ko mākou kula a kāʻili ʻia ihola ke kelepona, he nīnūnē pili palekana ia, i koʻu manaʻo,” wahi āna. “A keu aku inā kū mai kahi kumu pōulia, ʻaʻole hiki ke kiʻi ʻia aku kekahi.”
Makemake kekahi poʻe e ʻoi aku ke ʻoʻoleʻa o ke kulekele ma ka pāpā piha i nā kelepona i ka holo ʻana o ka lā kula holoʻokoʻa.

Ma Maui, ua ʻōlelo ʻo Laura Wagner, he makua, ʻaʻole ʻo ia i hoʻolako he kelepona i kāna keiki papa ʻehā. Ua hiki ke pōmaikaʻi nā keiki nui aʻe o nā makahiki i ka hoʻokaʻawale mai nā kelepona no ka lā kula holoʻokoʻa, wahi āna. He maʻalahi ka lele ʻana o nā haumāna ma luna o ke kūlelepaho a hoʻoweliweli aku i nā hoa papa ma nā wā hele wāwae i ka papa a ma nā wā ʻaina awakea kekahi, wahi a Wagner, a ʻoi aku kona makemake i ka ʻike i ko nā haumāna launa pū ʻana ma nā wā kaʻawale ma kahi o ka hopohopo i nā mea a nā hoa papa e ʻōlelo ana e pili ana iā lākou ma ka pūnaewele.
Ma ke ʻano he kumu aʻoaʻo olakino noʻonoʻo e hana pū ana me nā ʻōpio, ua ʻōlelo ʻo Wagner, he keʻehina kōkua kēia kulekele pāpā.
“Ua ʻōlelo nā ʻōpio a pau aʻu i kōkua ai, ʻoi loa aku ka paʻakikī o ke ola no lākou he mau ʻōpio ma muli o ke kūlelepaho i loko nō o ko lākou kiʻi ʻana i kā lākou mau kelepona no ke kūlelepaho,” wahi āna. “I loko nō o ko lākou hoʻohana ʻana, me he lā, ʻaʻole nō hoʻi lākou makemake e loaʻa ia mea.”
Ua ʻōlelo ʻo Ron Okamura, ka Poʻo Kumu o ke Kula Kiʻekiʻe ʻo McKinley, makemake ʻo ia e ʻike i ka holo ʻana o ka makahiki mua o kēia kulekele hou, he hoihoi nō naʻe ʻo ia i nā koina hou e pāpā ana i ko nā haumāna kula kiʻekiʻe kiʻi ʻana i kā lākou mau kelepona no ka holo ʻana o ka lā kula holoʻokoʻa. E like me Wagner, noʻonoʻo ʻo ia, ma lalo o kēia kulekele hou, e emi mai ka nui o nā hola e lilo ana i ke kūlelepaho a pēlā pū ka nui o ka hoʻoweliweli ʻia o nā haumāna ma ka pūnaewele.
Lana kona manaʻo i ka hoʻoulu ʻana o nā haumāna ʻōpio mai i nā kiʻina maikaʻi aʻe no ka hoʻohana kūpono ʻana i ke kelepona iā lākou e holomua ana i ke kula haʻahaʻa a waena, e hiki ai hoʻi iā lākou ke hoʻohana pono i kā lākou mau kelepona ke hōʻea i ke kula kiʻekiʻe.
“I nā haumāna ʻōpio mai e holomua ana i ke kula kiʻekiʻe, ʻaʻole e lilo ke kelepona he mea a nā haumāna e kaukaʻi nui ana e like me kēia manawa,” i ʻōlelo ai ʻo Okamura. “Ua komo ia ʻike i loko o lākou ma ka wā kula: ʻAʻole e hoʻohana i kāu kelepona.”
Sign up for our FREE morning newsletter and face each day more informed.
Help power essential news and information
As a local newsroom, Civil Beat has a unique public service role in times of need. Your support ensures that we can pivot when emergencies arise and get vital information out to everyone, from all communities.
Support timely and accurate breaking news stories as well as impactful coverage across the state. Donate today.
About the Author
-
Megan Tagami is a reporter covering education for Civil Beat. You can reach her by email at mtagami@civilbeat.org.
