Wānana ʻia ke kō o ka loiloi e nānā ana i nā hopena e ili ana ma luna o ka ʻāina a hana kuʻuna i ka pau ʻana o ka makahiki.
Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.
A hala he mau mahina ma hope o ka hōʻea nui ʻana o nā lālā kaiaulu e kūʻē i ka papahana a ka pūʻalikoa e kūkulu he ʻehiku paha ʻohe nānā ma kahi ʻāina hoʻomaluō mokuʻāina ma luna o Haleakalā, aia kahi mau mea noho ke noho pīhoihoi nei i ka ʻike i ke ʻano e pane ai nā ʻelele hoʻokō pekelala i ko lākou mau manaʻo.
“Aia mākou ke hoʻomanawanui nei,” i ʻōlelo ai ʻo Hina Kneubuhl, he mea hoʻālulike o Protect Haleakalā, he hui o nā kahu hana kuʻuna Hawaiʻi, nā kānaka mālama ʻāina, nā alakaʻi kaiaulu, a me nā mea ʻē aʻe e ʻimi nei i ka mālama i nā wahi koʻikoʻi i nā hana kuʻuna. “He kapu ke kuahiwi iā mākou, a luhi nā Hawaiʻi i ka paio me ka ʻimi ʻana o ka pūʻalikoa e nui aʻe kona wahi ma ko mākou home.”
ʻO Kneubuhl kekahi o nā mea noho he 100 a ʻoi i walaʻau pololei me nā ʻelele hoʻokō pekelala mai ka Pūʻali Kaua Lewa o ʻAmelika Hui Pū ʻIa a me ka Pūʻali Kaua Lewa Lilo Loa o ʻAmelika Hui Pū ʻIa ma ka wā o kekahi o nā hālāwai kaiaulu paʻahana loa a ʻelua ma mua aku nei i kēia makahiki, a e hōʻike ana ka hapa nui loa o ka poʻe no ka lawa ʻole o ka wehewehe ʻana o ke kāmua loiloi hopena ʻāina he 516 ʻaoʻao kona lōʻihi i hoʻolaha ʻia no ka papahana he $6 miliona kālā kona nui i Ianuali he papahana e lapaʻau ʻia ai ke ʻano e pā ai kekahi o nā wahi koʻikoʻi loa i nā hana kuʻuna a me ka ʻāina o ka mokupuni.
Wahi a kahi ʻelele Space Force, he 650 a ʻoi kānaka i hōʻike manaʻo ma ke kākau ma mua o ka pau ʻana o ka wā hāpai manaʻo o ka lehulehu ākea ma ʻApelila.

Aia ke ʻāwili ʻia nei ka manaʻo o ke kaiaulu i loko o kahi moʻolelo hopena pā ʻāina paʻa, a nā ʻelele hoʻokō pekelala e wānana nei e hoʻopaʻa pono a pēlā pū hoʻi he manaʻo hoʻoholo ma mua o ka pau ʻana o ka makahiki, i ʻōlelo ai ʻo Ashley George, ka ʻelele Space Force, ma kahi ʻōlelo kūhelu.
“Mahalo mākou i ke kaiaulu o Maui i ka hōʻike mai i ko lākou mau manaʻo ma o nā hālāwai hoʻolohe,” wahi āna ma kahi leka uila i ka Poʻahā he pane i kā Civil Beat noi i ka ʻike hou aku. “He kōkua kēia manaʻo koʻikoʻi ma ka ʻimi i ke kaulike ma waena o ka mālama ʻāina a kahukahu hana kuʻuna me nā holomua lewa lipo koʻikoʻi i ka palekana o ke aupuni a me ka palekana o nā ʻenehana poepoe honua a kākou e kaukaʻi nei.”

Ua paʻa ʻē he ʻeono ʻohe nānā kālaiʻike a he ʻehā ʻohe nānā kilo lewa lipo ma luna o ka piko o ka lua pele moe, ka piko kiʻekiʻe loa nō hoʻi o ka mokupuni ma luna iki o ka 10,000 kapuaʻi. Ua ʻōlelo nā ʻelele hoʻokō pūʻalikoa, he mea nui nā ʻohe nānā hou aku no ka hoʻokāʻoi i ka hiki i ko ʻAmelika Hui Pū ʻIa ke hoʻokolo a ʻike i nā mea hoʻoweliweli ma waena o nā ukali a ʻōpala lewa lipo e hoʻopuni ana i ka Poepoe Honua.
Ua kūʻē ka hapa nui loa o nā mea noho i hāpai manaʻo ma nā hālāwai hoʻolohe ākea ma Kīhei a me Pukalani ma mua aku nei i kēia makahiki — a pēlā hoʻi nā mea i hāpai manaʻo ma nā hālāwai hoʻolohe i ka makahiki 2024 — i nā ʻohe nānā hou no ka hopohopo no ke ʻano e pā ai nā hana kuʻuna i ka papahana, a e pā hewa ai ka ʻāina a lilo ai ʻo Maui he luaahi no nā pūʻalikoa o nā ʻāina ʻē. Ua kuhikuhi pū aku nā kānaka he nui no ka hoʻomaʻemaʻe ʻole ʻana o nā ʻelele hoʻokō pekelala he ʻaila diesel kulu he 720 kālani kona nui ma muli o kahi uila ʻōlapa ma ka Maui Space Surveillance Complex ma ke kuahiwi i ka makahiki 2023.
He wahi noho ‘o Haleakalā no nā mea ola ʻane halapohe a hoʻoweliweli ʻia e like me ka ʻōpeʻapeʻa, ʻakēʻakē, ʻuaʻu kani, nēnē, a me kahi ʻano ʻāhinahina i loaʻa ma Hawaiʻi wale nō.
Wānana ʻia he liʻiliʻi wale nō ka pā o ka ʻāina i ka papahana, wahi a ke kāmua moʻolelo pā ʻāina. Ua hōʻoia nā ʻelele hoʻokō pūʻalikoa i ka pā nui a hewa ʻana nō paha o nā hana kuʻuna Hawaiʻi, ma muli hoʻi o ke kapu o ka piko kuahiwi i nā Kānaka Hawaiʻi he nui a me nā kānaka hou aku, wahi a ka moʻolelo pā ʻāina.
Ua ʻōlelo ʻo Kneubuhl, ʻaʻole i lawa ko nā ʻelele hoʻokō pekelala hōʻoia ʻana i ke koʻikoʻi o ka piko no nā Kānaka Hawaiʻi he nui.
“ʻAʻole loa au e hōʻea i kahi wahi e like me St. Paul’s Cathedral a ʻōlelo aʻe, ‘E pono ana au e kūkulu i kekahi mea ma ʻaneʻi,’ a i ʻole paha ia, ma ka Sistene Chapel, a i ʻole paha, kekahi wahi kapu loa i nā kānaka ʻē aʻe,” wahi āna. “ʻAʻole loa au e komo i kēlā wahi a manaʻo aʻe, ua ʻoi loa aku koʻu pono e pono ai koʻu wāwahi ʻana he luakini a hale a wahi i kapu loa i ka poʻe ʻē aʻe, eia naʻe, hōʻea mai lākou i ʻaneʻi me ka manaʻo e hana mai iā mākou pēlā.”

Kākoʻo ka Space Force i ka manaʻo a pono o ka poʻe e hōʻike i ko lākou mau manaʻo me ka maluhia, wahi a George. “Hōʻihi nui mākou i ke koʻikoʻi o Haleakalā i nā hana kuʻuna a pili ʻuhane, a kūpaʻa mākou i ke kamaʻilio, hana pū, a me ka mālama ʻāina ma kēia ʻimi like ʻana,” wahi āna i ʻōlelo ai.
Ua ʻōlelo nā ʻelele hoʻokō, ua wānana ʻia ka hoʻomaka ʻana o ke kūkulu ʻana i ka Air Force Maui Optical and Supercomputing Site Small Telescope Advanced Research Facility, a i ʻole paha ia, AMOS STAR, ma hope mai i kēia makahiki, a i ʻole, i ka makahiki 2027. Wānana ʻia he ʻelua makahiki a kō ke kūkulu ʻana i nā ʻohe nānā pūʻoʻa — a pēlā hoʻi nā hoʻoponopono ʻē aʻe, ʻo ia hoʻi kahi alanui hou i hoʻomoe ʻia, nā wahi hoʻokū kaʻa, a me nā kiʻina hoʻoholo wai — ma luna o ka 1 ʻeka a emi mai ma kahi kokoke i kahi kilo lewa lipo e kū nei i kahi kokoke i ka piko.
He ʻOhe Nānā Hou?
Me ka hoʻolaha nui ʻole ʻia o ka ʻike hou aku no nā papahana e puka nei, ua māhuahua aʻe he pāonioni i ka lā hoʻomaka o ke kūkulu ʻana e hōʻea mai ana. Ma mua aku nei i kēia pule, ua pena ʻia ʻo “AMOS Out Protect Haleakalā!” ma ka ʻulaʻula a melemele pū ma ka ʻaoʻao o kahi hale kahiko e alo ana i ke Alanui Koa Kahiko o Maui ma Puʻunēnē.
Ma ka Poʻalua, ua ʻākoakoa ʻo Kneubuhl a me nā mea noho ʻē aʻe he nui ma waho o kahi komo i ka Hōkele Kai o Wailea, kahi e hōʻea ana nā akeakamai, kānaka kālaiʻike, a me nā mea ʻē aʻe no kahi ʻaha kūmakahiki no ka ʻike lewa lipo. Ua paʻa lākou i nā hōʻailona nona nā manaʻo “Kick AMOS off Maui,” “ʻAʻole AMOS” a me “AMOS OUT!”
“ʻAʻohe hōʻihi i ka pūʻalikoa,” i ʻōlelo ai ʻo Kneubuhl, e wehewehe ana i ka pihō o ka manaʻo o ka poʻe kūʻē i ka pūʻalikoa no ka ʻāwili maoli ʻia o ko lākou mau manaʻo i loko o nā papahana paʻa. “E paio ana nā Hawaiʻi a me nā kānaka hou aku i kēia mau mea no nā makahiki he nui wale.”
Ua hōʻike ʻo ia no ke ʻano i holomua ai nā ʻelele hoʻokō pekelala ma luna o nā papahana kūkulu pūʻalikoa ma luna o Haleakalā, Kahoʻolawe, Kahi Hoʻomākaukau o Pōhakuloa, a me Maunakea i loko nō o ke kūʻē o ke kaiaulu. Ua kū ka papahana ʻOhe Nānā He Kanakolukūmākolu Mika he $3 biliona kālā kona nui ma luna o Maunakea ma Hawaiʻi mokupuni ma hope o ke kūʻē nui ʻia i ka makahiki 2019.
Sign up for our FREE morning newsletter and face each day more informed.
Help power essential news and information
As a local newsroom, Civil Beat has a unique public service role in times of need. Your support ensures that we can pivot when emergencies arise and get vital information out to everyone, from all communities.
Support timely and accurate breaking news stories as well as impactful coverage across the state. Donate today.