Kā ka luna hoʻoponopono nota: Unuhi ʻia na Ākea Kahikina. Click here to read the story in English.

Me ke kōkua a kekahi mau mea unuhi ma ke Kulanui o Hawaiʻi a me ke kākoʻo a ke kaiāulu, e hoʻopuka aku ana ʻo Civil Beat i kekahi māhele hou kūikawā e haʻi ʻia aku ana nā moʻolelo ma ka ʻōlelo Hawaiʻi.

E hoʻomaka aku ana mākou me ka unuhi ʻōlelo Hawaiʻi ʻana i kahi ʻohina moʻolelo a Civil Beat i hoʻopuka ʻē aku ai. A mai kēia mua aku, e manaʻolana mākou e unuhi i hoʻokahi moʻolelo hou i kēlā me kēia pule. Manaʻolana pū hoʻi mākou e hoʻokomo i mau mea kākau e hiki ke kākau e pili ana i nā kumuhana koʻikoʻi o ka lā ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, a hiki iā mākou ke unuhi i kēlā mau moʻolelo ma ka ʻōlelo Pelekane. 

Ka Ulana Pilina Badge Olelo Hawaii

ʻO ka pahuhopu, ʻo ia nō ke kono a me ka hoʻopili ʻana i nā mea heluhelu ma kahi pae hou, e hoʻomau i ka ʻōlelo Hawaiʻi a e kuhi pono i nā moʻolelo i haʻi pinepine ʻole ʻia. ʻO kēia kahi no nā kānaka ʻōlelo Hawaiʻi e heluhelu aku ai i ka nūhou ma kā lākou ʻōlelo ponoʻī a e hōʻike paha i  mau kuanaʻike e maliu pono ʻole ʻia.

ʻO Ākea Kahikina, he haumāna laeoʻo ʻo ia e aʻo aku ana ma ko UH Hālau ʻŌlelo ʻo Kawaihuelani, a ʻo ia nei kekahi o nā mea unuhi e kākoʻo mai ana i kā mākou papahana, a ua kōkua mai iā mākou i ke kapa ʻana aku i ka inoa o kēia māhele hou ʻo Ka Ulana Pilina.

“ʻO Ka Ulana Pilina, he inoa e wehewehe ʻia aku ai ke kuleana o Civil Beat ma ko Hawaiʻi mau kaiāulu,” wahi āna. “ʻO ka huaʻōlelo ʻo ulana, ʻo ia nō ka hoʻopili ʻia ʻana o nā lau hala kekahi i kekahi, a me ka huaʻōlelo ʻo pilina, ʻo ia nō ka hoʻopili ʻia ʻana o nā kānaka kekahi i kekahi, no laila, ma o ke kālele a me ka hāpai ʻana aʻe i ko mākou mau leo a me nā moʻolelo kamaʻāina, na Civil Beat e ulana a kūpoki i nā pilina e hoʻopili pono ʻia ai kākou a pau i poʻe kamaʻāina hoʻokahi, a ʻo ka haku aʻela nō ia i kekahi Hawaiʻi hou i ʻoi aku ai ka ʻike, ka walohia, a me ka lōkahi.”

ʻO ka hoʻokomo ʻia ʻana o nā moʻolelo ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia ke hāʻawi aku i ka hiki ʻana ke hoʻolohe i ko kākou mau hoa noho e pili ana i ko lākou mau moʻolelo, wahi a Kahikina. 

He haumāna kula haʻahaʻa ma ka papa ma Ke Kula ʻo Nāwahīokalaniʻōpuʻu ma Keaʻau. PF Bentley/Civil Beat/2016

ʻO Haʻalilio Solomon, ʻo ia kekahi o nā mea unuhi e kākoʻo mai ana iā mākou ma kēia papahana, a he kumu aʻo ʻo ia ma ka Hālau ʻŌlelo ʻo Kawaihuelani. Ua wehewehe akula ʻo ia i ke koʻikoʻi o ka mālama ʻia ʻana o nā moʻolelo ma ka ʻōlelo Pelekane a me ka ʻōlelo Hawaiʻi ma kekahi hui pukana nūhou. 

“Hōʻike ka ʻōlelo pālua ʻana a ka nūpepa i ka hoʻohui pū ʻia ʻana o nā kānaka like ʻole, keu hoʻi kēia kūlana, a hōʻike ka hoʻohui ʻia ʻana o nā moʻolelo ʻōlelo Hawaiʻi ma kēia paepae i kā hōʻihi pono i ka moʻomeheu hoʻokipa o kēia ʻāina a me kāna ʻōlelo ponoʻī, a hōʻike pū hoʻi ʻia ka hoihoi i ka hopena o ka ʻōlelo a me ka hoʻomaopopo ʻana i nā mea kālaiʻāina ma ka hoʻōla ʻōlelo ʻana,” wahi āna. 

Ua ʻōlelo akula ʻo Solomon, ua hoʻoulu ʻia ʻo ia e kākoʻo i kēia papahana, no ka mea, he kākoʻo nō ua papahana nei e hoʻokamaʻāina hou i ka ʻōlelo i ka lehulehu, a e hoʻomaʻalahi pū aku hoʻi kēia i ka ʻapo hou ʻana i ka ʻōlelo ma muli o ka hoʻoneʻe ʻia ʻana o ua ʻōlelo nei i ka piko o ka maliu ʻana. “ʻO ka hoʻokomo ʻia ʻana o nā mea ʻōlelo Hawaiʻi, he mea nō ia e kūlike i nā mea kākoʻo e mau nei i ka hoʻōla a me ka ʻapo hou ʻana i ka ʻōlelo, me he mea lā e hoʻololi ʻia aku ana ke kuanaʻike ʻānō e nānā nei i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ke ʻano ʻo kēia ʻōlelo he lapuwale, he kākaʻikahi, he hoʻokola, a he ʻexotic’ — pailua wau i kēia huaʻōlelo — a he wahi ʻaʻahu,” wahi āna. 

Hoʻokau hou ʻia a paepae pū ʻia hoʻi kēia i ka ʻōlelo ma o ka hōʻike ʻia ʻana o ua ʻōlelo nei ma ke ʻano he ʻōlelo ia e hana nui aku nei, he ʻōlelo e hoʻomōhala aʻe nei, he ʻōlelo e ʻāʻumeʻume aku nei, a he ʻōlelo e ola aʻe nei nō naʻe ma luna o nā kālai ʻino like ʻole i hoʻāʻo nui e luku a hoʻopau i ka ʻōlelo,” i ʻōlelo aku ai ʻo Solomon. 

Ma ke kenekulia ʻumikūmāiwa, ua nui ʻino ko Hawaiʻi mau nūpepa ma ka ʻōlelo Hawaiʻi.

Ua hoʻolauna ka poʻe mikionali i ka hapanui o nā paʻi ʻana, a ʻo ia kai hoʻomāhuahua i ka hiki ʻana ke heluhelu a kākau a me ka hoʻolaha pū ʻana i ko lākou manaʻo ponoʻī. 

Ua hoʻokumu ʻia ka nūpepa ʻo Ka Hoku o ka Pakipika ma nā makahiki 1860, a ʻo ia ka nūpepa mua loa i hoʻokumu ʻia e kekahi Kanaka Maoli ʻo J.K. Kaunamano, wahi a kekahi ʻatikala na ke Kulanui o Hawaiʻi. Ma loko o ko ia nei hui luna hoʻoponopono i noho ai ʻo David Kalākaua, ke kāne e lilo aku ana i Mōʻī, a ua hea ʻia ʻo ia i ka inoa kapakapa ʻo “ka Mōʻī Luna Hoʻoponopono,” wahi a ka ʻatikala. 

Ka Hui Papahana Kūikawā

ʻO ka hoʻōla moʻomeheu Hawaiʻi ma nā makahiki 1970, ʻo ia ka mea i hoʻopakele i ka ʻōlelo i ka hoʻopau loa ʻia ʻana, akā aia nō naʻe ua ʻōlelo nei e noho nei ma ka papahelu ʻōlelo ʻane make loa. Ua alakaʻi ke kākoʻo ʻōlelo i nā hoʻololi ʻana ma ka state Department of Education, a i kēia manawa, hiki i nā keiki ke komo i nā kula kaiapuni he ʻelua kākini a emi mai, a mālama ke Kulanui o Hawaiʻi i mau kēkelē pae kiʻekiʻe ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. 

Ma ka makahiki 2016, ua kuhi kekahi palapala hōʻike a ka U.S. Census Bureau i ka nui o nā Hawaiʻi e ʻōlelo Hawaiʻi ana ma ka hale me ka ʻōlelo pū ʻana i ka ʻōlelo Pelekane, a he 18,000 ka nui. I kēia lā, hiki ke nānā ʻia ʻo “Moana” ma ka ‘ōlelo Hawaiʻi ma Netflix.

ʻO ka unuhi ʻana i ka nūhou ʻōlelo Pelekane ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he hōʻailona nō ia e hōʻike aku i ka hoʻololi kūpono a me ke ola nui o ka ʻōlelo Hawaiʻi, wahi a Kahikina. 

“Ua lanakila ko mākou mau kūpuna i kūlike, i kūpaʻa, a i kūlia pū hoʻi no ka pono o kā kākou ʻōlelo,” wahi āna. “Aia kākou ma ka wā a lākou i moemoeā wale aʻe ai, ʻo ia hoʻi ka wā a nā hui pukana nūhou kaulana e hoʻohanohano a e mālama nei i wahi no ke kaiāulu ʻōlelo Hawaiʻi e hoʻolohe pono ʻia ai a e nānā pono ʻia aku ai nō hoʻi.”

Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ko Harry Nathaniel ʻOhana, Levani Lipton, ‘Ohana Mar lāua ʻo Lisa Kleissner.

What sets us apart.

Regardless of who or what you voted for, we hope we’ve distinguished ourselves from other news media through our election coverage as well as our commitment to strengthening the civic health of Hawaii.

Now, we’re asking you to consider becoming part of something larger than yourself by joining as a Civil Beat member.

Help kick-start Civil Beat’s summer fundraising campaign with a gift of $5+/month or one-time donation of $60+ and receive a limited edition “Truth Maze” beach towel.

About the Author