Kā ka luna hoʻoponopono noka: Unuhi ʻia na N. Haʻalilio Solomon. Click here to read this article in English. 

Ua ʻaneʻane he ʻeono kāuna nā lālā koʻikoʻi o ko Hawaiʻi poʻe ponoʻī i hoʻokikina i ko lākou mau hoa o ka lāhui like e ʻō ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo e hoʻopale i ka maʻi Covid-19, a i ʻole paha, e noho me ka palekana ma ke komo ʻana i ka palenuku, ka hoʻokaʻawale ʻana o kekahi mai kekahi aku, a me ka noho ʻana ma ka hale.

Ka Ulana Pilina Badge Olelo Hawaii

He iwakāluakumamākolu alakaʻi kai hui aku ma mua o ke kia hoʻomanaʻo no Mōʻī Wahine Liliʻuokalani ma ke Kapitala mokuʻāina i ka Poʻahā nei, he hōʻike ia i ka huliāmahi ʻana no ka papale i ka maʻi me ona mau hua e ili iho ana ma luna o ko lākou kaiāulu.

“He luku wale nā hopena o kēia maʻi ahulau, ʻānō hoʻi ko kākou lawelawe ʻana i nā hana e maluhia ai kākou i kēia mua aʻe,” wahi a Diane Paloma, ka luna hoʻokō o ka Waiwai Noho Kahu me ka Hale o Mōʻī Lunalilo, i ʻōlelo aku ai ma kekahi ʻaha kūkala i mālama ʻia iho nei.

Ke hoʻohālike ʻia me nā lāhui ʻē aʻe, he ʻuʻuku pāʻewaʻewa ka nui o ka poʻe Hawaiʻi maoli i hou ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo ma Hawaiʻi i loko naʻe o kēia wā e hōlapu hele ana ka maʻi kolona. I ka Poʻahā nei, ua hōʻike maila ka mokuʻāina he 831 kānaka hou aku i loaʻa i ka maʻi, he 426 kānaka i komo haukapila ma muli o ka maʻi, ʻo ka nui hoʻi o ka poʻe komo haukapila, he heluna i nui aʻela ma ka lā hoʻokahi ma mua o ko nā wā o mua aku.

Diane Paloma, PhD.Chief Executive Officer for the King Lunalilo Trust and Home, speaks during a press conference held at the state capitol in Honolulu, Thursday, August 26, 2021. Hawaiian community leaders came together to urge native Hawaiians to take action in protecting themselves and others against COVID-19. (Ronen Zilberman photo Civil Beat)
ʻO Diane Paloma, ka luna o ka Waiwai Noho Kahu me ka Hale o Mōʻī Lunalilo, ma ka hui ʻana me nā alakaʻi lāhui Hawaiʻi, ʻaneʻane ʻeono kāuna ko lākou nui, ma kekahi ʻaha kūkala ma ke Kapitala mokuʻāina, e hoʻokikina ai i ke kaiāulu i ka ʻō ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo. Ronen Zilberman/Civil Beat/2021

Hoʻokahi makahiki a ʻoi, ua hōʻike ʻia ma nā ʻike i ʻohiʻohi ʻia e ka mokuʻāina, he ʻuʻuku pāʻewaʻewa ka nui o ka poʻe Hawaiʻi i loaʻa i ka maʻi, ma lalo hoʻi ka nui o ka ʻawelika. ʻO nā kumu hoʻohemahema pili ʻili a pili lāhui, ʻo ia ka mea i ili mai ai nā hua ʻino ma luna o nā kaiāulu o ka poʻe Mokupuni Pākīpika a poʻe Pilipino hoʻi.

Ma Iulai naʻe, ua piʻi aʻela i luna ka nui o ka poʻe o ia kaiāulu e hele ana a maʻi. I kēia lā, he 21% ka lāhui Hawaiʻi o ka heluna kanaka holoʻokoʻa o Hawaiʻi, a ʻo lākou ka 23% o nā kānaka maʻi i ke Covid ma Hawaiʻi mai ka wā i hiki mua mai ai ka maʻi ahulau.

Nui ka poʻe e makaʻu iho ana i ka pā nui ʻino ʻana o ka hōlapu o ka maʻi ma muli o kona hōlapu ʻana i ka wā iho nei i kaʻahope. Ma Iulai nei, mai ka wā i lilo ai ʻo ka mana Delta, ʻo ia ka maʻi ikaika loa, i kekahi manawa, ua piʻi aku ka nui o ka poʻe Hawaiʻi maoli i loaʻa i ka maʻi a hiki i ka 27%.

“ʻO kēia hū ʻana aʻe nei o ka maʻi Covid-19, ʻo kākou nō ia,” wahi a Luna Makaʻāinana no Hawaiʻi, ʻo Jarrett Keohokālole, ma ka ʻaha kūkala.

Ua ʻōlelo mai ʻo Luna Makaʻāinana no ʻAmelika, ʻo Kai Kahele, ʻo ia pū kekahi ma ka ʻaha kūkala o ka Poʻahā nei, ʻo ka hui ʻana o nā ʻaoʻao kālaiʻāina ʻelua i hui alakaʻi lāhui Hawaiʻi, i hui nō ia e hōʻike ai, ʻo ka noho ʻana o kākou ma ka hale, ʻo ia kekahi mea a lākou e ʻaelike ai, ʻo ia hoʻi kā lākou mea e makemake ai e hana nā kānaka ʻē aʻe.

He manaʻo ʻo Kahele, ʻo ka hoʻonaʻauao hewa, ka hoʻohuli manaʻo i ka ʻōhumuhumu, me ka hoʻohuoi aupuni nā mea e hoʻopohō ana i ka manaʻo o kona mau hoa o ka lāhui like ʻo ka ʻō ʻia ʻana i ia lāʻau koʻokoʻo hoʻopakele ola.

“He makaʻu kākou, he ʻauana hewa. He kānalua ka manaʻo,” wahi a Kalehua Krug, ke poʻokula o Ka Waihona O Ka Naʻauao, he kula aupuni hoʻāmana. “No kekahi poʻe, he hopena ʻino ko ka noho palaka ʻana.”

Ua haʻi ʻia e Gerard Akaka, he kauka no ka Haukapila ʻo Queen’s, he moʻolelo no kekahi kāne i hala i ka make i ke Covid ma hope o ka huakaʻi ʻana i Disney World; no kekahi kupunahine hoʻi i hoʻomake ʻia e ka maʻi; no ka uē kaukau ʻana o kekahi wahine nāna ke kāne i hoʻokomo ʻia i loko o ka haukapila ma ka māhele no ka poʻe i loaʻa loa i ka maʻi. ʻO lākou a pau, he poʻe Hawaiʻi nō, ʻaʻole hoʻi i ʻō ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo.

“He mea ʻoiaʻiʻo kēia hū hōlapu ʻana,” i pane ai ʻo Akaka. “E ʻō ʻia ʻoukou i ka lāʻau koʻokoʻo. E noho paʻa ma ka hale.”

Ka Hoʻohuoi ʻAna I Ke Aupuni

ʻO kēlā me kēia alakaʻi i haʻi ʻōlelo mai i ka Poʻahā nei, ua haʻi mai nō no ka moʻolelo kahiko o Hawaiʻi a me nā maʻi ahulau i luku mai nei i ka lāhui ʻōiwi ʻoiai lākou e hoʻokoi mai ana i ke kaiāulu i ka pale ʻana i ka hōlapu o ka maʻi.

“Inā e ola mau ana ko kākou poʻe kūpuna i kēia wā, inā e huli aku lākou ma ke ʻano kūoʻo i kēia mea hoʻokūpilikiʻi, ma muli o nā mea i hekau ihola ma luna o lākou,” wahi a Keohokālole. 

“I kekahi manawa, he pono ka lāʻau haole e lapaʻau ai i ka maʻi haole,” i pane ai ʻo Krug.

I ka pule iho nei i hala, ua nui aʻela ka poʻe i hoʻōho maila i ke kākoʻo ʻana o ka lāʻau koʻokoʻo ma o ka hoʻololi ʻana i nā hiʻohiʻona Facebook me ka hōʻike aku he kiʻi e ʻōlelo ana: “He kūpono koʻu hoʻohuoi ʻana i ka mea nona ka mana, a ua ʻō ʻia hoʻi au i ka lāʻau koʻokoʻo.” ʻO Starr Kalahiki, he puʻukani no ʻaneʻi nei a he mea kūpaʻa i ka pono, ʻo ia kekahi o ia poʻe.

Manaʻo ʻo ia, ʻo ka hoʻohemahema ʻia ʻana o ka hilinaʻi ʻana i ke aupuni, he māhele koʻikoʻi ia e nui aʻe ai ka poʻe Hawaiʻi e ʻō ʻole ʻia nei i ka lāʻau koʻokoʻo, a he pili ko kēia pilikia me ka hukihuki e oia mau aʻe nei me ka hoʻoponopono ʻole ʻia, ʻo ka hihia e pili ana iā Mauna Kea. ʻO ke kūkulu ʻia ʻana o kahi ʻohenānā kanakolu mita, he mea i ʻaʻā aku ai ke ahi ʻenaʻena o ka hoʻohuoi i ke aupuni o ʻAmelika Huipūʻia, he pilikia hoʻi ia e kupu aʻe ana mai loko mai o ka hoʻokahuli ʻia ʻana o ko Hawaiʻi Aupuni, wahi āna i ʻōlelo ai.

Portrait of Starr Kalihiki with Iolani Palace in the background.
Ke kūpaʻa akula ʻo Starr Kalahiki me kona lawelawe hou ʻana i kona kūlana ma mua o Hale Aliʻi ʻIolani –– he wahi hoʻi ia e hukihuki ai nā ʻano o kona naʻau, ʻo ke kamakaia a me ke kūpaʻa hoʻi. Cory Lum/Civil Beat/2021

Hoʻomanaʻo aʻela ʻo ia i ka pūliki ʻana iā Kiaʻāina David Ige i kona wā i kipa mua ai i Mauna Kea.

“Hoʻomanaʻo au i koʻu hoʻowahāwahā ʻana iā ia, ma hope mai, ʻo ke ala ʻana aʻela nō ia o ka manaʻo i loko oʻu, he mea ia e māneoneo ai ʻo loko,” i ʻōlelo ai ʻo ia. Ua wehewehe mai ʻo Kalahiki i kona haʻaheo iā ia iho i kona hoʻomaʻalili ʻana i kona huhū a loaʻa hoʻi ke aloha.

“Ke manaʻo nei au, ʻaʻohe wahi e maʻalahi ai ke kūpaʻa ʻana ma hope o kekahi mea, ʻoiai i kēia wā, no ke kālā ka mana nui loa.” — Starr Kalahiki

I kēia manawa hoʻi, makemake ʻo ia e kau mua ka manaʻo o nā kānaka Hawaiʻi ponoʻī ʻē aʻe e manaʻo like ana paha no ka mokuʻāina, ʻo ke ola kino maikaʻi ka mea nui, hoʻokō ʻo ia pēlā ma ka hoʻolaha ʻana ma luna o ke kūlelepaho i kona kākoʻo ʻana i ka lāʻau koʻokoʻo, me ka hahau ʻana i ka pule i mua iho o kona kaiāulu. Ma kona ʻano he keiki hoʻokahi, ʻaʻohe hoʻi āna keiki ponoʻī iho, ua pane maila ia ʻo ka hapa nui o kona hoʻoholo ʻana i ka manaʻo e ʻō ʻia i ka lāʻau koʻokoʻo, no kona mau mākua hoʻi a me ke kaiāulu.

“Inā he make ka lāhui Hawaiʻi, kaʻa ke eo i ka ʻaoʻao o ka poʻe kolonaio,” wahi āna. “ʻEā, ʻaʻole e make!”

Ke hopohopo ihola ia he nui ʻino ka poʻe e huli kua nei i ka lāʻau koʻokoʻo ma muli o ka hoʻonaʻauao hewa ʻana. He pono e nui aʻe ka poʻe e maliu ana i ka ʻoiaʻiʻo e waiho ala i loko o ko lākou mau hunaola i ko lākou wā e hoʻoholo ana i ke ala kūpono e hoʻopalekana ai iā lākou iho a me ko lākou mau pilikana aloha, wahi āna i pane hou ai.

“ʻO ka wā kēia e hoʻomoamoa ai — e nānā iā loko iho, ma laila ke kuleana e hoʻokō mua aku ai.”

Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.

Not a subscription

Civil Beat is a small nonprofit newsroom, and we’re committed to a paywall-free website and subscription-free content because we believe in journalism as a public service.
 
That’s why donations from readers like you are essential to our continued existence.
 
Help keep our journalism free for all readers by becoming a monthly member of Civil Beat today.

About the Authors