Kā ka luna hoʻoponopono noka: Unuhi ʻia na N. Haʻalilio Solomon. Click here to read this article in English. 

Mai ka makahiki 1991 e hoʻohemo aʻe ana ʻo Charles Davidson i nā pōkā pahū a lako kaua hou aku ma loko o ke Awāwa ʻo Mākua i hoʻohana ʻia e ka pūʻali koa. He kamaʻāina i hānau a hānai ʻia hoʻi ma Oʻahu, ua hahai akula ʻo ia ma muli o kona makua kāne, he koa kahiko no ka Pūʻali Koa Malina, i ia ʻoihana.

Ka Ulana Pilina Badge Olelo Hawaii

ʻO Mālama Mākua, he ʻahahui ʻauhau ʻole kūloko i ʻimi aku no nā makahiki lōʻihi he nui i ala e kīpaku ai i ka Pūʻali Koa mai ia ʻāina aku, a he hiki hoʻi i ia ʻahahui ke hele i ia mau wahi ma lalo o kekahi ʻaelike me ka Pūʻali Koa. 

Na ka luna ʻike mea pohā ʻole e kaʻi aku ma mua o nā kānaka lawelawe moʻomeheu e makaʻala aku ai i nā lako kaua pohā ʻole ma muli o ko ka poʻe koa Maleka hoʻomaʻamaʻa ʻana he mau kāuna makahiki ma ia wahi i ke kī a hoʻopohā ʻana a hiki i ka makahiki 1998, ka wā i lawelawe ʻia ai ma ka ʻaoʻao o Mālama Mākua he palapala hoʻopiʻi i pau ai ia hana. ʻAʻohe pōkā i kī ʻia ma laila mai ka makahiki 2004.

Makua Military Reservation.
ʻO ke kahua pūʻali koa o Mākua kekahi o nā wahi hoʻomaʻamaʻa e waiho ana ma luna o nā ʻāina mokuʻāina a ka Pūʻali Koa e manaʻo nui nei e kaʻa hou ma lalo ona ke pau kona palapala hoʻolimalima i ka makahiki 2029.  Cory Lum/Civil Beat/2020

Hoʻopaʻa ʻia ʻo Donaldson e ka palapala ʻaelike me ka Pūʻali Koa, a he kuleana kū kahi kona no ka mea, he pilina kona i nā lālā o ke kaiāulu a he aloha ʻoluʻolu ka launa ʻana me ka poʻe kūpaʻa ma hope o ka ʻāina i ka hapa nui o ka manawa.

He ʻoluʻolu hoʻi ka hapa nui o nā launa ʻana ma kekahi huakaʻi hoʻomākaʻikaʻi i mālama ʻia iho nei, i loko hoʻi o kā ka poʻe kūpaʻa i ke aloha ʻāina haʻi ʻana i nā luna pūʻali koa ua makemake lākou e haʻalele loa ka Pūʻali Koa. 

“ʻAʻole nō pēlā mai kinohi mai, ʻeā,” wahi a Donaldson. “Nui nā manawa i ʻōlelo pelapela ʻia ai au e kēia poʻe.”

ʻO Mākua, ke waiho ala hoʻi ma ka ʻaoʻao kona ma ke kumu o ka pae kuahiwi o Waiʻanae, he wahi e ʻike wale ʻia ai ke kūlana ʻāpuʻepuʻe e hanahana nei ma waena o ka pūʻali koa a me nā Hawaiʻi ponoʻī kūpaʻa i ka pono o ka ʻāina ʻoiai lākou e ʻimi nei i ia mau ʻāina a lākou e ʻōlelo nei ua pōā ʻia akula hoʻi maiā lākou aku he mau kāuna makahiki aku nei i hala.

Ke ahuwale mai nei ka hihia, ʻoiai ke ʻimi akula ka Pūʻali Koa i ala e hōʻano hou ʻia ai ka palapala hoʻolimalima 65-makahiki e pau kona waiwai i ka makahiki 2029 no nā ʻāina he 6,300 mau ʻeka ma Oʻahu nei, he 760 o ia mau ʻeka, ma Mākua nō hoʻi. Ua hoʻolaha ʻia mai nei e ka Pūʻali Koa, ke hoʻoliuliu maila nō lākou i ka palapala huʻe hopena hoʻololi ʻāina, a ke ʻimi pū akula hoʻi lākou i nā manaʻo o ka lehulehu e pili ana i kā lākou noi ʻana ʻo ke kaʻa hou ʻana o ia kahua hoʻomaʻamaʻa ma lalo o lākou.

Ka Hope Loa I Hoʻokahuli ʻIa

He wahi pana waiwai ʻo Mākua no ka poʻe Hawaiʻi e lawelawe hoʻomau nei i ka moʻomeheu, no ka mea, wahi a ka moʻolelo kahiko, he wahi kēia i hānau mua ʻai ai ʻo kānaka.

Hoʻomaka akula ka Pūʻali Koa e hoʻomaʻamaʻa i ka hoʻopohā lako kaua ma ia awāwa i nā makahiki 1920, i ka wā hoʻi e panalāʻau ana ʻo Hawaiʻi na Maleka.

Ma hope o ka hoʻouka kaua kīmopō ʻana iā Puʻuloa, Pearl Harbor, me ke komo ʻana o ʻAmelika Huipūʻia i loko o ke Kaua Puni Honua ʻElua, ua kau mai ka pūʻali koa i ke kānāwai koa ma luna o Hawaiʻi me ka lawe a noho ʻana iā Mākua a me ka mokupuni ʻo Kahoʻolawe no ka hoʻomaʻamaʻa ʻana. Ua manaʻo ʻia ia noho ʻana he kūikawā pōkole hoʻi –– ua haʻi ʻia ka poʻe mahi ʻai i hoʻokuke ʻia ma muli o kēia papahana pūʻali koa, ke pau ke kaua e hiki nō iā lākou ke hoʻi hou a noho hou i laila.

I ka makahiki 1845 naʻe, noi akula ke Keʻene Kaua i ke Aupuni Panalāʻau o Hawaiʻi e hoʻolilo ʻia nā ʻela he 6,608 ma Mākua no ka hoʻomaʻamaʻa ʻana. 

“ʻO ka noho ʻana o ka pūʻali koa ma luna o ka ʻāina, ma kapa kahakai, ua ʻaihue aʻela lākou me ka pū e paʻa ana i ka lima,” wahi a Sparky Rodrigues, he koa kahiko no ke Kaua ma Vietnam i lilo akula ʻo ia kekahi o nā mea nāna i hoʻokumu iā Mālama Mākua. 

Loaʻa akula ʻo Rodrigues i ka pilikia ma hope o kona hoʻi ʻana mai Vietnam mai, a lilo auaneʻi he mea hale ʻole ma kahi kokoke i ke awāwa āna e ʻōlelo ai ʻo ia kahi i kipaku ʻia ai nā kānaka o laila e ka pūʻali koa.

“ʻAʻole wau kūʻē iā ʻAmelika, ʻaʻole hoʻi kūʻē i ka pūʻali koa, kū nō naʻe au no ka pono o Hawaiʻi a me ka ʻāina,” wahi a Rodrigues. “Me kēlā, he kūlana paʻakikī ko mākou ma ka hana ʻana ma ke pūʻali koa, no ka mea ke paipai maila lākou i ko lākou moʻomeheu i loko o kā lākou haʻi ʻana mai aia ma ʻaneʻi lākou no ka hoʻomalu ʻana i ko mākou moʻomeheu.”

He ʻalihikaua mekia ʻo Suzanne Vares-Lum no ka Pūʻali Koa i hoʻomaha i kāna ʻoihana, a ua kōkua ʻo ia i ka hoʻomalu ʻana i ka hoʻomaʻamaʻa ʻana ma ʻō aku o nā kapakai nei me kona komo pū mai i ke kūkākūkā ʻana no ka hoʻohana ʻāina ma Hawaiʻi nei a puni hoʻi ka Pākīpika, ua ʻōlelo ʻo ia he mea maopopo wale iā ia ke kumu hoʻomokuāhana o ka hoʻopāpā ʻana o nā ʻaoʻao ʻelua.

“Ke ola nei kākou i loko o nā manaʻo i hoʻoholo ʻia e ko kākou poʻe kūkū a kūpuna hoʻi i komo i ka pūʻali koa a i ʻike ʻole hoʻi e like me ka mea a kākou e ʻike ai i kēia mau lā,” wahi āna i pane ai i kona wā i nīnauele ʻia iho nei.

ʻO Vares-Lum ka wahine Hawaiʻi maoli mua loa i lilo akula he ʻalihikaua, ua ʻōlelo ʻo ia ke hoʻāʻo nei ka pūʻali koa e ʻokoʻa ke ʻano a lākou e lawelawe ai i ka hana.

“Ke manaʻo nei au, inā i ʻike lākou i ia wā e like me kā kākou e ʻike ai i kēia manawa, inā e ʻokoʻa hoʻi ke ʻano e hoʻoholo ʻia ai kahi manaʻo a hoʻokō ʻia ai paha kahi hana,” i pane maila ʻo ia. “Ke kūlia nei nō lākou i ka nuʻu, me ka hoʻokaulike ʻana i ka hoʻomākaukau a hoʻomaʻamaʻa ʻana me ka mālama ʻana i kahi o lākou e noho ai a me ke aloha ʻana i ka poʻe e hoʻopuni ana.”

Wahi a Vares-Lum, ʻo ka mea hoʻokahi e ʻinoʻino ai ka hukihuki, ʻo ia hoʻi kahi kālā hoʻolahi wale iho nō a ka Pūʻali Koa e hoʻokaʻa ai no ka ʻāina. Ua ʻōlelo ʻo ia, e kū mākaukau ka Pūʻali Koa e kūkākūkā me ka mokuʻāina e hoʻoholo ai i kahi heluna kālā i kohu pono ma loko o ka mākeke hoʻokele waiwai, a ʻo nā pūʻulu kālā o ia ʻano, ua hiki ke hoʻokaʻa ʻia no ke kākoʻo ʻana i ka poʻe Hawaiʻi maoli.

Aia Ma Kahi Pili Koke I Ke Kulāiwi

Ua pau ka hoʻomaʻamaʻa hoʻopohā lako kaua ma Mākua, no laila e lele pinepine ai ka poʻe koa i Hawaiʻi, i Pōhakuloa, ma laila nō he kahua hoʻomaʻamaʻa ʻano nui laulā. ʻŌlelo mai naʻe ka Pūʻali Koa, he koʻikoʻi ke kaʻa hou ʻana o Mākua ma lalo o ko lākou mana no ka mea aia nō i kahi e pili koke ana iā Schofield Barracks, kahi e noho ai ka 25th Infantry Division. 

“No laila, pēlā e hiki ai ke hoʻomaʻamaʻa ʻia ka 25th Infantry i nā hana hoʻouka kaua paʻakikī a hana nui, ka hoʻomaʻamaʻa hou ʻana hoʻi, a me ka lele mokulele ʻana, a he mea paʻakikī ka loaʻa ʻana o ia ʻano hoʻomaʻamaʻa ma ka ʻāina,” wahi a Vares-Lum.

Pēlā hoʻi e emi ai ke kulikuli e lohe ʻia ma muli o ka hoʻomaʻamaʻa i ka lele mokulele ʻoiai lākou e lele ana ma luna o kahi noho kamaʻāina, he mea hoʻi kēia e namunamu pinepine ai ʻo kamaʻāina. 

“Aia nō ke waiho ala ma kahi mehameha o ka mokupuni,” wahi a Howard Killian, ʻo ia ka luna hoʻokele a kākoʻo hoʻomaʻamaʻa no ko ʻAmelika Huipūʻia Pūʻali Koa Garrison Hawaiʻi. “Pēlā nō e hiki ai iā mākou ke hoʻolele i ko mākou mokulele kahu ʻole ʻia e ke kanaka, mai kahi o lākou e hoʻokumu ʻia ana ma ko lākou kūlana ma Wheeler Army Airfield, a e hoʻokō aku ai hoʻi i nā hana hoʻomaʻamaʻa ʻana a pau me ka hahai ʻole aku hoʻi i nā koina FAA ʻē aʻe he nui loa.”

ʻO ko Hawaiʻi wahi e waiho nei ma ka Pākīpika, he wahi e akamai loa ai ke kaʻa kaua, pēlā hoʻi i lilo ai ia ʻo ka piko o ko ʻAmelika lawelawe ʻana i nā hana pale a ka pūʻali koa, ʻo ia ko ka Pentagon wahi e manaʻo ai ʻo kona wahi koʻikoʻi loa. ʻO ka hopena hoʻi o ia, he ʻeleu maoli ka pūʻali koa i ka hoʻolōʻihi hou aku i nā palapala hoʻolimalima no nā hana hoʻomaʻamaʻa a lawelawe. 

Schofield Barracks, HI — Fire Support team (FiST) from 3-7 Field Artillery, 25th Infantry Division Artillery and attached to Charlie Company, 2nd Battalion 35th Infantry Regiment, 3IBCT conducted a TMP convoy with Overhead support from AH-64’s to establish an observation post at Makua Valley in Waianae, Hawaii on 15 April, 2021. They conducted Artillery Air Assault call for fire, and other key training tasks to hone their craft. (U.S. Army photo by Spc. Jessica Scott)
Hoʻomaʻamaʻa ka 25th Infantry Division i ka hoʻolaukaʻi ʻana me nā moku pinao kaʻa kaua Apache i loko o kekahi hana hoʻomaʻamaʻa i ka pō ma Mākua. Courtesy: Jessica Scott/U.S. Army/2021

Hoʻokolokolo ʻo Allen Hoe i kona moʻokūʻauhau a hiki i nā koa Hawaiʻi kahiko, a he pilina hoʻi kona i ka Pūʻali Koa o ʻAmelika Huipūʻia. Ua komo akula nō ia i ke kaua ma Vietnam ma hope o kona kāhea ʻia ʻana e komo i ka ʻoihana kaua, ma hope mai, lilo akula i lima kōkua kīwila no ke Kākauʻōlelo o ka Pūʻali Koa ma Oʻahu nei. He ʻelua hoʻi o kāna mau keiki kāne, ua komo aku nō lāua i ka Pūʻali Koa, ʻo kekahi hoʻi o lāua, ua hoʻomake ʻia ma Iraq.

ʻŌlelo mai ʻo Hoe, manaʻo nō ia ua noho hewa ʻia maila ʻo Hawaiʻi e ʻAmelika Huipūʻia ma hope o ke kahuli ʻia ʻana o ko Hawaiʻi Aupuni i ka makahiki 1893, kākoʻo naʻe ʻo ia i ke kaʻa hou ʻana o ia ʻāina ma lalo o ʻAmelika no nā hana hoʻomaʻamaʻa pūʻali koa.

“ʻO ko Hawaiʻi kuleana i loko o ka ʻoihana koa, mai loko mai ia o kahi pohihihi loa,” wahi a Hoe i pane ai. “He wahi makeʻe hoʻohuā mau ʻia ʻo Hawaiʻi e nā mana nui.”

Ke hanahana hou aʻe nei ka hukihuki ma ka Pākīpika nei, ʻoiai ʻo Kina e ʻimi mai ana i wahi e hōʻike mai ai i kona kūlana mana nui lima ikaika.

“Ke ʻaʻa nei au i ka mea nāna e ʻōlelo mai nei, ʻo ka noho ʻana mai o ka ʻoihana koa o ʻAmelika Huipūʻia – me kona ʻano maoli e waiho nei hoʻi – ʻaʻole ia he mea e pono ai,” i pane ai ʻo Hoe. “He mea nō hoʻi e pono ai.”

Eia naʻe, ʻōlelo pū mai nei ʻo ia ua ʻaelike ʻole kona manaʻo i kekahi manawa me ka poʻe luna e pili ana i nā ʻāina a lākou e manaʻo ai he “koʻikoʻi.”

Wahi āna, “he wahi ʻo Mākua i akāka ʻole kona ʻoihana,” no ka mea, ʻaʻole ʻo ia e manaʻo nei e hoʻomau ʻia aku ka hoʻomaʻamaʻa hoʻopohā lako kaua, manaʻo nō naʻe ʻo ia he mea koʻikoʻi mau nō ka waiho ʻia ʻana o ka poʻe koa ma ka ʻāina hoʻolua no ka hoʻomaʻamaʻa ʻia ʻana o lākou. “He ʻaiʻē ko mākou e loaʻa ka hoʻomaʻamaʻa ʻoi loa o ka maikaʻi iā lākou,” i ʻōlelo ai ʻo ia. 

He Mōʻaukala Pohihihi

He mau miliona nā kālā i hoʻolilo ʻia e ka Pūʻali Koa no ka hoʻohemo ʻana i nā mea pahū ma ia wahi, ma ka hoʻokoe ʻana i ka hoʻoilina moʻomeheu hoʻi, keu hoʻi i kēia wā ma hope o nā ahi i hōʻā ʻia aʻela e nā hana hoʻomaʻamaʻa hoʻopahū i nā makahiki 1990 i waiho ahuwale ʻia ai kekahi mau wahi paha koʻikoʻi a i hoʻopilikia ʻia hoʻi i nā mea pahū a pōkā.

“I kēlā manawa kēia manawa e hele ai ke koa i Mākua e hoʻomaʻamaʻa ʻia ai, he pono ke hele pū ia me ko mākou poʻe limahana aʻo moʻomeheu a kumuwaiwai kūlohelohe, i mea e maopopo ai iā ia he 121 mau wahi paha, a he pono ke mālama ʻo ia i ia,” wahi a Killian.

I ka makahiki 2014, ua hoʻokapu ʻia e ka Pūʻali Koa ka hele ʻana i ia mau wahi pana ma muli o ke ʻano make palekana ʻole. Ua hoʻopiʻi ʻo Earthjustice i ka Pūʻali Koa ma ka ʻaoʻao o Mālama Mākua, a ua hoʻonā ʻia ihola ia hihia i ka makahiki 2018 me ka hoʻonoa hou ʻia aʻe o ia mau wahi pana, he hiki nō ke hele ʻia.

I kēia lā, he kūlanalana hoʻi ka ʻaelike hoʻopau hukihuki ma waena o Mālama Mākua me ka Pūʻali Koa. Ua ʻōlelo mai ʻo Rodrigues, hoʻāʻo nui ihola ʻo ia e ʻoluʻolu ma nā lā o ka hele ʻana i nā wahi paha, a i kekahi mau manawa hoʻi, ua hiki akula ʻo ia i kahi e ʻaelike ai ʻo ia me kekahi o nā luna a limahana hoʻi o ka ʻoihana koa.

Ua hoʻohemo aʻela ʻo Donaldson i nā mea pahū he nui lehulehu mai nā wahi aku, a he haʻaheo maoli ʻo ia i ia ʻano hana, ua ʻike nō hoʻi ʻo ia i ka holomua ʻana. “He mea ʻoliʻoli no kuʻu naʻau ka hiki ke alu like mai nā kānaka i ke kaʻana like ʻana i ka ʻike me ko ka Pūʻali Koa, a he makemake ko lākou e kaʻana like aku mākou i ia.”

Akā naʻe, a kaʻa aku kekahi mau makahiki, pau ka ʻoihana nā mākaʻi ma Schofield, a he pani hakahaka ʻia mai nō lākou e nā mākaʻi hou e mālama a mālama ʻole ana paha i ia mau ʻōlelo ʻaelike. Ke koe nei nō hoʻi nā manaʻo pāoni.

Ke manaʻo pāoni ʻia nei hoʻi ke ʻano e hoʻomalu a mālama ʻia ai nā wahi pana ma ke ʻano maluhia loa. Na ka poʻe hulikoehana o ka Pūʻali Koa e hoʻoponopono a kālailai ia mau wahi, pani ʻia naʻe e lākou i ka paehumu. He makemake ko ka hapa nui o ka poʻe lawelawe moʻomeheu e ʻike i ka hoʻōla a kūkulu hou ʻia o ia mau wahi pana. 

“Aia nō he manaʻo i loko o ka noʻonoʻo o ka pūʻali koa, ʻo Mākua, me he lā he hale hōʻikeʻike mea kahiko nō ia, he mea e waiho ai i loko o ka pōpō pale mū me ka hoʻokoe ʻana iā ia, ʻaʻole ia he wahi e ola makalapua nei,” wahi a Justin Hill, he lālā no Mālama Mākua. “ʻAʻole i kala loa ko mākou haʻi ʻia ʻana mai, aia nō ka pūʻali koa ke hoʻomalu akula iā Mākua me ona mau wahi paha, ʻaʻole mākou e hoʻopā –– ʻaʻole nō e pilikia ma muli o mākou.” 

Kūʻē ʻo Sparky Rodrigues ma waho o ka ʻīpuka o ke Awāwa ʻo Mākua me nā hoa kaiāulu ma hope o kā ka Pūʻali Koa kāpae ʻana i nā hālāwai kaiāulu he alo ā he alo e pili ana i nā palapala hoʻolimalima.  Kevin Knodell/Civil Beat/2021

“[Ma ka] hoʻokoe mōʻaukala ʻana, inā he māhele maʻamau ia no ke ʻano e hele ai a popopo – a e make ai paha – e waiho ʻia aku, ʻaʻole e hoʻopā. Lilo ia he ʻaʻe kānāwai pekelala ka hoʻoponopono ʻana,” wahi a Rodrigues. “A no laila mākou e hoʻohuhū ʻia ai, no laila hoʻi ko mākou noi ʻana i ke alu like ana me lākou.”

He koa i pau ʻo Nathan Routt i lilo aʻela i lālā no ka papa alakaʻi o Mālama Mākua, ua ʻōlelo mai nei ʻo ia ʻo kona makemake hope loa ka ʻike ʻana i ka hoʻihoʻi ʻia ʻana o Mākua i ka poʻe Hawaiʻi no ka ʻoihana mahi ʻai. Ua hoʻokaʻawale aʻela ka mokuʻāina he mau ʻāina i ʻāina hoʻopulapula Hawaiʻi, ʻo ka hapa nui naʻe, he hiki ʻole ke mahi ʻia, a ua pilikia i ka nele i ke hoʻolaka kālā ʻole a me ka hoʻoponopono hemaheme ʻia ʻana. 

I ka hāʻule loa ʻana o ka ʻoihana hoʻokipa malihini ma muli o ka hōlapu ʻana o ke COVID-19, ke nānā akula nā luna mokuʻāina i ka hoʻolilo kālā ʻana a ka pūʻali koa me kā lākou mau palapala ʻaelike i mea e pakele ai ka ʻoihana hoʻokele waiwai o Hawaiʻi e kupaka nei.

“ʻO ka mākia o ka pūʻali koa ma Hawaiʻi nei, he mea koʻikoʻi e pono ai ko kākou nohona i kēia manawa, a me ke kūlana paʻa hoʻi o ka nohona o kēia manawa,” wahi a Hoe. “Noʻu iho, ke manaʻo nei au, e aho ia ma mua o ka ʻoihana hoʻokipa malihini.”

Ua ʻōlelo mai nei he ʻuʻuku loa kona hilinaʻi ʻana i ka pūʻali koa ma hope o nā kāuna makahiki lōʻihi loa o nā hoʻohiki i ʻaʻe ʻia, a ke manaʻo nei hoʻi ʻo ia ʻo kā lākou mau hana kūkulu pilina me ke kaiāulu, he hana hoʻopilimeaʻai hoʻokahakaha wale nō. Ua ʻākoakoa nā lālā o Mālama Mākua no ke kūʻē ʻana ma waho o ka ʻīpuka o ke kahua hoʻomaʻamaʻa i ka Poʻakolu nei ma hope o kā ka Pūʻali Koa kāpae ʻana i nā hālāwai kaiāulu he alo ā he alo me ka hoʻolilo ʻana i mau hālāwai pūnaewele ma muli o nā palena hou e kau ʻia nei e ka mokuʻāina no ka pale ʻana iā COVID-19.

“Eia nō mākou ke noho nei ma ke pākaukau. Ua mākaukau ka papa ʻaina, mākaukau hoʻi nā mea a pau,” i pane ai ʻo Routt. “ʻAʻole naʻe o lākou makemake e maliu mai i kā mākou e puana aʻe ana.”

Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.

Not a subscription

Civil Beat is a small nonprofit newsroom, and we’re committed to a paywall-free website and subscription-free content because we believe in journalism as a public service.
 
That’s why donations from readers like you are essential to our continued existence.
 
Help keep our journalism free for all readers by becoming a monthly member of Civil Beat today.

About the Author