‘Imi kahi papahana kōkua kālā pahuhopu nui e hoʻolawa i ka nele kauka ma nā wahi kuaʻāina a lawelawe nui ʻole ʻia o ka mokuʻāina.

Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.

Ua hoʻokō ʻo Misty Kahale, he kama o Molokaʻi, i kona makahiki mua o ke kula kauka lapaʻau ma ke Kulanui o Nevada, Las Vegas i ka Poʻalima. Ma kona wā e puka ai, wānana ʻo ia i ka piʻi o kona ʻaiʻē haumāna i ka $300,000.

Ka Ulana Pilina Badge Olelo Hawaii
‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

ʻOiai ua hala nā hōʻike hope loa a he nui ka puʻu pila uku kula e waiho nei, ke hoʻolālā nei ʻo ia e noi i kahi papahana hāʻawi kālā hou o Hawaiʻi nāna e hoʻolako i ke kālā e koe nei e pono ai ke koena o kāna mau lilo kula kauka lapaʻau — he mea e mao honua ai kona hihia kālā, wahi āna.

Eia nō naʻe ka uku: e pono nā ʻōhua haʻawina kālā e hoʻohiki i ka hana manawa piha ma kahi kuaʻāina o Hawaiʻi no ka ʻelima makahiki ma hope o ka puka kula ʻana, he kiʻi ʻana nō hoʻi kēia i nā limahana lawelawe ola kino e noho ma nā wahi nele i nā kauka lapaʻau, kahu maʻi, a limahana like pū paha.

Dr. Malia Purdy is photographed in an exam room Thursday, Dec. 19, 2024, at Hui No Ke Ola Pono Native Hawaiian healthcare center in Wailuku. Dr. Purdy says medical professionals are leaving Maui because of the high cost of living. The 2023 fires have made it worse. (Kevin Fujii/Civil Beat/2024)
ʻŌlelo ke Kauka Malia Purdy, ka luna hoʻokele ma ka hui lawelawe ola kino Hawaiʻi ʻo Hui No Ke Ola Pono ma Wailuku, ke haʻalele nei nā limahana lawelawe lapaʻau iā Maui ma muli o ka pipiʻi loa o ka nohona. Ua hoʻolawehala loa ka pilikia i ke ahi hōlapu o Lahaina i ka 2023. (Kevin Fujii/Civil Beat/2024)

He ʻāʻumeʻume ka paipai ʻana i nā kauka e lawelawe ma nā wahi kuaʻāina. Aia nō naʻe nā alakaʻi mokuʻāina ke hoʻoholomua nei i ka hana ma ka hoʻokaʻawale he $28 miliona he kālā pekelala no kahi papahana kōkua kālā uku kula kauka lapaʻau.

E manuahi ka hele i ke kula kauka lapaʻau e hoʻomaka ana ma Kepakemapa no nā ʻōhua o ka papahana hoʻoulu limahana Hawaiʻi Outreach for Medical Education in Rural Under-resourced Neighborhoods (HOME RUN).

Noa kēia papahana, i kahua ma ka hapa nui mai kahi haʻawina kālā pekelala he $188.9 kālā ka nui, i manaʻo ʻia no ka hoʻomohala a kūkulu hou i ka lawelawe ola kino i kahi kuaʻāina o Hawaiʻi, i nā haumāna e ʻimi ana i kahi ʻoihana ma ka lawelawe ola kino a ʻenehana ʻike ola kino. Kaʻa ma lalo o kēia papahana ka uku hele kula a me nā uku no ka hoʻonui ʻike lawelawe ola kino ma kahi kulanui o ko ka haumāna makemake.

Ua haʻalele ʻo Misty Kahale, ma ka hema, i kona home ma Molokaʻi me kāna kāne a keiki kāne he 20 mahina no ka hele i ke kula kauka lapaʻau ma Las Vegas. Ua neʻe kona makuahine, he kahu maʻi hana lōʻihi o Molokaʻi, i Nevada me ia e kōkua ai ma ka mālama keiki. (Kuleana kiʻi: Misty Kahale/2026)

Ma ka hoʻonui i ke kōkua kālā no ka hoʻonui ʻike lawelawe lapaʻau, e hiki nō i ka papahana ke hoʻolawa nui i ko Hawaiʻi nele limahana i kahi kuaʻāina, i ʻōlelo ai ke Kauka Kelley Withy, he kauka lapaʻau ma ko ke Kulanui o Hawaiʻi Kula Lapaʻau ʻo John A. Burns, nāna e alakaʻi he papahana noiʻi e holo nei o ko ka mokuʻāina nele i nā limahana lawelawe lapaʻau.

Ua ʻōlelo nō naʻe ʻo ia, he “hoʻoholo paʻakikī” kahi hoʻohiki e noho a hana i kahi kuaʻāina no ka ʻelima makahiki i ka wā e hiki mai ana “no nā mea ma nā 20.” Noʻonoʻo ka papahana i kahi kuaʻāina o Hawaiʻi he wahi o nā mokupuni ma waho o Oʻahu a pēlā hoʻi ma Waiʻanae, Wahiawā, Waimānalo, Hauʻula, Lāʻie, Kahuku, Haleʻiwa a me Waialua ma Oʻahu.

No Kahale, he mea ʻole ke koina. E kūlia ana kēia wahine he 27 ona mau makahiki i ka lilo he kauka lapaʻau ʻohana ma Molokaʻi, kahi e pono ai ka ulu ʻana o ka nui kauka he 83% i lawa pono ai ka nui pono ʻōhua, wahi a kā Withy noiʻi.

ʻIke ʻo Kahale i ka hiki ke loaʻa he kālā hou aku iā ia i ka lawelawe lapaʻau i kahi ʻē. Ua ʻōlelo nō naʻe ʻo ia, he kuleana kona hoʻi ʻana i kona ʻāina hānau e hoʻolawa ʻia ai he nele kauka lōʻihi i ʻoi aʻe kona koʻikoʻi i nā ala e loaʻa ai kahi kālā keu iā ia.

“He ʻano kuleana ia no ka mea, ʻike leʻa au i nā mea e pono ai ka mokupuni,” i ʻōlelo ai ʻo Kahale. “ʻO koʻu home pū nō naʻe ia a he kuleana koʻu i ka hoʻi a kōkua i ka poʻe i hānai mai iaʻu.”

ʻAʻole no ka mokupuni nā kauka e lawelawe lapaʻau nei ma Molokaʻi. Ua ʻōlelo ʻo Kimberly Svetin, ka pelekikena o Molokaʻi Drugs, he pāʻoihana i hoʻokele ʻia na kahi ʻohana, ʻo kahi ala hoʻolawa i ka pilikia nele ka lapaʻau ʻana i kēia lauana e ʻike ʻia nei.

“Ma nā wahi kuaʻāina o Hawaiʻi, ke haʻalele nui nei ko kākou mau kauka,” i ʻōlelo ai ʻo Svetin. “Ua ʻike au i ka hoʻomaha ʻana o nā kauka. Ua ʻike au i ka noho wale ʻana nō o nā kauka no kekahi mau makahiki no ka nui aʻe o ke kālā i kahi ʻē a no ka luhi i ka nohona kuaʻāina. ʻO ia ke kumu e koʻikoʻi ai kēia papahana no ke kāpae ʻia o ke ālaina ʻo ka uku no ka hoʻonui ʻike lawelawe lapaʻau.”

‘E Pono E Pau Ka Hihia Ili Hanauna’

Ma kahi o ke $71,328 ka uku makahiki, a i ʻole ia, he $36,672 no nā mea noho o Hawaiʻi, no ka hele ʻana i JABSOM, ko Hawaiʻi kula kauka lapaʻau hoʻokahi. Ma kahi o ka $146,688 ka uku no kahi mea noho no ka ʻehā makahiki, me ka helu ʻole ʻia o nā puke, nā uku keu, a me nā lilo nohona.

ʻŌlelo ke Kiaʻāina Josh Green, nāna i kōkua ma ke kākau a hoʻomohala i ka Papahana Pekelala Rural Health Transformation, makemake ʻo ia e hoʻolawa pau loa i ka nele limahana lawelawe lapaʻau o ka mokuʻāina ma mua o ka 2030. He māhele koʻikoʻi loa ka papahana HOMERUN i ia hana.

“E pono ko kākou lapaʻau ʻana i ka hihia ili hanauna,” wahi a Green. “No ka pipiʻi loa o ka nohona, he paʻakikī loa ka loaʻa o kahi kēkelē kahu maʻi i kekahi a hoʻokaʻa i kahi ʻaiʻē hele kula he $200,000 ka nui a uku i ka uku hahau no ka molaki no kahi hale.”

No Green, he kumuhana kēia e pā nei kona naʻau. Ua hōʻea ʻo ia i Hawaiʻi i ka 2000 ma hope o ke komo ʻana i ka National Health Service Corps, i hoʻonoho ʻia ai ʻo ia he kauka lapaʻau ma kahi kuaʻāina o Kaʻū ma Hawaiʻi mokupuni. Ua kaʻa kekahi o kona ʻaiʻē hele kula kauka lapaʻau ma lalo o ka papahana lawelawe ola kino. He 53 ona mau makahiki — a ʻo ia ke kiaʻāina o ka mokuʻāina — i kona wā i hoʻokaʻa piha ai i ke koena, he ʻelua a ʻoi anahulu pā makahiki ma hope mai.

He 122 palapala noi HOMERUN mai ka wā mai i hoʻolaha ʻia ai ka papahana haʻawina kālā ma ʻApelila na ka Hawaiʻi/Pacific Basin Area Health Education Center. A i kēia, ua ʻāpono ʻia nā mea noi mua he 44. E hoʻomau ke kikowaena ma ka ʻae i nā haumāna e kū ana i nā koina wae ma luna o nā moho mikimiki i ke kū mai.

He $28 miliona kālā i ka papahana no ka makahiki kālā 2026 e pau ana ma Kepakemapa 30. Ua ʻōlelo nō naʻe ʻo Withy, he kiʻekiʻe ka papaha o ka hoʻomau ʻana o kekahi o ia kālā i kekahi makahiki kālā.

ʻO ka ʻōhua haʻawina kālā mua ʻo Katlyn An, he wahine he 27 ona mau makahiki e kūlia ana i ka lilo he kahu maʻi lawelawe lapaʻau ʻohana no Puʻuloa. Ua ʻōlelo ʻo An, e hoʻomaka ana i ke kula kahu maʻi i ka Hāʻulelau ma ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa, he maʻalahi ka hoʻohiki ʻana e noho i kinohi o kona ʻoihana ma kahi kuaʻāina no ka mea, ua lana ʻē kona manaʻo e lawelawe i kahi kaiaulu kūloko i nele i nā limahana lawelawe ola kino ma hope o ka puka kula.

Moloka‘i ʻo Misty Kahale, he 27 ona mau makahiki, e kūlia nei i ka lilo he kauka lapaʻau ʻohana, ʻIke ʻia ʻo ia ma ʻaneʻi, ʻo ia ka ʻelua mai ka hema mai, ma mua o ko kona ʻohana home ma Molokaʻi, a pēlā hoʻi kāna keiki kāne, kāne, makuahine, a kūpuna. (Kuleana kiʻi: Misty Kahale/2026)

“He pipiʻi loa ka noho ma Hawaiʻi, a iaʻu e holomua ana ma kēia papahana, ʻo au ka mea iā ia ke kālā no koʻu ʻohana, ʻo koʻu mau mākua a me nā lālā ʻohana,” wahi āna. “He hoʻoholo paʻakikī loa nō ia noʻu inā ʻaʻole i loaʻa kēia haʻawina kālā. Ma muli o kēia haʻawina kālā, e emi ke kaumaha, a e kōkua ma koʻu hoʻomakakoho ʻana i koʻu hoʻonaʻauao ʻia i ka wā e hiki ai ke hoʻomau i ka mālama i koʻu ʻohana.”

E kōkua ka haʻawina kālā iā ia ma ka hōʻalo ʻana i ka ʻaiʻē hoʻonaʻauao ma ka $100,000 a ʻoi kālā, wahi āna.

E neʻe kekahi ʻōhua haʻawina kālā, ʻo Jose Labrada, he 25 ona mau makahiki a he ʻAmelika Cuba hanauna mua, i Hawaiʻi mai Las Vegas i kēia kauwela no ka ʻimi i kāna kēkelē kauka ma ka lawelawe nohona ma Hawaiʻi Pacific University.

ʻAʻole nō i maʻalahi ka hoʻohiki mikiʻala ʻana i mea e kahua ai kona ʻoihana ma kahi wahi. He mau mākua ʻane ʻelemākule ko Labrada ma ʻAmelika e noʻonoʻo ai. Ua ʻōlelo nō naʻe ʻo ia, he uku kaulike ka hiki ke hele kula me ka loaʻa ʻole o nā hihia kālā.

“ʻO ka hiki ke hele kula me ka loaʻa ʻole o ke kaumaha nui loa ʻo nā ʻaiʻē hele kula, he mea nui loa ia iaʻu e hiki ʻole ai iaʻu ke wehewehe pono ʻoiai no kahi hale au nui ʻole o ke kālā e noho ana he 10 lālā ʻohana ma kahi keʻena hale liʻiliʻi he ʻelua ona lumi,” wahi āna.

E hoʻopili ana ka papahana haʻawina kālā hou i kahi ala e lawelawe ʻia nei na JABSOM mai ka 2022 mai no nā haumāna kula kauka lapaʻau e hoʻohiki ana i ka lawelawe lapaʻau ma Kauaʻi. Holo ia papahana i kahi haʻawina kālā he $10 miliona kālā ka nui a he ʻeono makahiki ka lōʻihi na ke Kauka Priscilla Chan a me Mark Zuckerberg, nāna e noho hapa manawa ma Kauaʻi.

Ua kaʻa kekahi māhele o ka ʻaiʻē hele kula o ka 900 a ʻoi kānaka ma ka mokuʻāina ma lalo o kahi papahana mokuʻāina kū kaʻawale no ka hoʻokaʻa ʻana i nā ʻaiʻē hele kula lapaʻau no nā limahana lawelawe ola kino hoʻohiki i ka hana ma Hawaiʻi.

ʻIke ʻia kēia ʻimi ʻana e emi kūpono mai ke ala e hele ai i ke kula kauka lapaʻau ma kahi wā e pilikia nei nā hui lawelawe lapaʻau o kahi kuaʻāina, e ʻāʻumeʻume ʻē ana i ka uku no ka mālama ʻōhua, i nā loli ma ke ʻano e hoʻihoʻi ʻia ai ke kālā i nā kauka lapaʻau na nā pāʻoihana ʻinikua.

ʻIke pū ʻia kēia ma kahi wā e piʻi nei ka nui nele kauka o ka mokuʻāina. Ua hoʻolawehala ka nele kūmau o Hawaiʻi i nā kauka lapaʻau ʻole i ka 2025. Ke kū nei ka nele kauka o ka mokuʻāina ma ke 833 kauka lapaʻau manawa piha ma ka helu pū i nā ʻāina o ka mokuʻāina.

He mau ālaina ka nui pipiʻi o ka noho ʻana ma Hawaiʻi a me ke kumu kūʻai hale pū, a ma luna nō hoʻi o kēlā ka uku emi, no nā kauka lapaʻau ma ka lawelawe ma ka mokuʻāina.

He māhele nā haʻawina kālā hele kula o ko ka mokuʻāina kiʻina e lapaʻau i ka pilikia, wahi a Withy, e pono nō naʻe nā uku ʻoihana lawelawe ola kino o Hawaiʻi e piʻi i mea e haʻalele ʻole ai nā limahana lawelawe lapaʻau no nā mokuʻāina i ʻoi loa aku ka nui o ke kālā e loaʻa mai ma ke kūlana hana a me ke emi o ka nohona.

Kākoʻo ʻia ko Civil Beat mau moʻolelo ola kino ma ka māhele na ka Atherton Family Foundation.

Kākoʻo ʻia ko Civil Beat’ mau moʻolelo kumuhana ola kino ma ke kalana o Maui ma ka māhele na ka Fred Baldwin Memorial Foundation.

Help power essential news and information

As a local newsroom, Civil Beat has a unique public service role in times of need. Your support ensures that we can pivot when emergencies arise and get vital information out to everyone, from all communities.

Support timely and accurate breaking news stories as well as impactful coverage across the state. Donate today.

About the Author