Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Kamalani Johnson. Click here to read this article in English.

ʻO Todd Apo ke koho mua no ka lilo ʻana ʻo ia ka luna hoʻokele hoʻokō hou no ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi ma luna o ka hopena o ke koho pāloka, he 5 i ka 4, na nā lālā Papa Kahu Waiwai i ka ʻauinalā Poʻakolu.

'Ka Ulana Pilina' is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.

Ua holo ia manaʻo ma hope o ka hiki ʻole ke loaʻa nā pāloka he ʻelima e pono ai ka lilo ʻana o ka Luna Hoʻokele Hoʻokō Kūmanawa ʻo Summer Sylva ʻo ia ka luna paʻa no ke keʻena. ʻO ka Luna Hoʻokele o ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi ʻo Kaulana Park ka moho ʻekolu.

ʻOiai, na ka papa e hoʻoholo i nā kulekele a nona ka mana hoʻoholo ma luna o ko ke keʻena moʻohelu he $900 miliona ma ka waiwai kāʻokoʻa, na ka luna hoʻokele e alakaʻi i ko ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi mau limahana me ka ʻimi e hoʻokō i ia mau manaʻo hoʻoholo kulekele.

Hoʻopaʻa pū nā lālā papa kahu waiwai i ka uku o ka Luna Hoʻokele Hoʻokō ma ka $260,000 o ka makahiki no ka ʻelima makahiki me ka hiki ke piʻi ma hope o nā ana loiloi e piʻi ai paha ka uku i ka $316,031. Hoʻolālā ʻia ko ka papa hoʻoholo ʻana i ka manaʻo no ko Apo kūlana i ka Poʻahā.

OHA CEO candidate Todd Apo speaks at He Kūkākūkā, a community talk story event with finalists, Thursday, Oct. 15, 2026, in Honolulu. (Kevin Fujii/Civil Beat/2026)
ʻO Todd Apo nō paha ka Luna Hoʻokele Hoʻokō hou o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi. (Kevin Fujii/Civil Beat/2026) (Kevin Fujii/Civil Beat/2026)

Ma mua aku nei o kēia makahiki, ua kaʻawale ka manaʻo o ka Papa Kahu Waiwai ma luna o ke ʻano i holo ai kahi hihia kānāwai i hoʻokomo ʻia na ka Luna Hoʻokele Hoʻokō ma mua ʻo Stacy Ferreira, i hoʻokuʻu ʻia mai kona kūlana i kēlā Kepakemapa aku nei. Hāpai kona hihia kānāwai i ko ke keʻena a me ko nā lālā kahu waiwai kūʻē ʻana iā ia no ka hōʻike ʻana i ka hana hewa a ka Luna Hoʻomalu o ka Papa ʻo Kai Kahele i nā ʻelele hoʻokō mokuʻāina ma luna o kona mālama ʻana i ka moʻohelu o ke keʻena.

ʻŌlelo nā loio o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi, ʻo kekahi mole o kā Ferreira hana ka hōʻalo ʻana i kahi loiloi e puka pono ʻole ai paha ʻo ia. E pau kona ʻaelike ma ka lā 31 o ʻOkakopa.

Ua puka hou mai ia kaʻawale ʻana ma luna o ka hihia kānāwai i ka Poʻakolu, a ʻo kekahi māhele i alakaʻi ʻia na Kahele e kākoʻo ana iā Sylva. Ua komo pū ka Lālā Papa Kahu Waiwai ʻo John Waiheʻe IV me nā lālā kahu waiwai ʻē aʻe a he ʻehā ma ke kūʻē i kona inoa, me ke kākoʻo i ka hui e kākoʻo ana iā Apo.

Ua kākoʻo ʻo Kahele, ka Luna Hoʻomalu Kākoʻo Keoni Souza, a me nā Lālā Papa Kahu Waiwai Brickwood Galuteria a me Dan Ahuna iā Sylva.

Ua kākoʻo nā Lālā Papa Kahu Waiwai ʻo Carmen Hulu Lindsey, Luana Alapa, Kalei Akaka, Keliʻi Akina, a me Waiheʻe iā Apo.

Ma ka walaʻau kelepona ma hope o ke koho pāloka ʻana, ua ʻōlelo ʻo Apo, ʻaʻole ʻo ia makemake e walaʻau a holo pono ka ʻāpono piha ʻana i ka lā ʻāpōpō.

Ua noho ʻo Apo he ʻeono makahiki he lālā o ka ʻAha Kūlanakauhale o Honolulu he ʻelele no ka ʻaoʻao Komohana ma mua o ke komo ʻana ma nā kūlana ma Disney a me Ward Village.

ʻO kahi wahi i kū aʻe ai ʻo ia ma luna o nā moho ʻē aʻe no ke kūlana Luna Hoʻokele Hoʻokō ʻo Kakaʻako Makai, kahi e kaʻa nei he 30 ʻeka ʻāina ma lalo o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi me ka hiki ʻole nō naʻe ke kūkulu i nā wahi noho ma muli o kahi pāpā ʻana i ia ʻano kūkulu ʻana e ka ʻAhaʻōlelo.

Ua ʻōlelo ʻo Apo, kekahi mea i hana no Ward Village i ka wā e kūkulu ʻia ana nā hale noho waiwai pākela ma kekahi ʻaoʻao o ke alanui, e aho ko ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi nānā ʻana e kūkulu i ka mea e hiki ma loko o nā lula kūkulu. ʻOluʻolu pū kona manaʻo i ka ʻimi e kuapo ʻia ka ʻāina me ka mokuʻāina i ʻoi aʻe ka maʻalahi no ke kūkulu ʻana.

He mea kēia kuanaʻike e ʻokoʻa ai paha kona manaʻo i ko nā lālā papa kahu waiwai e kū nei, ka poʻe hoʻi e ʻiʻini ana e kūkulu i kahi hale noho ma ka hana pū me ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi.

ʻO kona hana pū ʻana me nā pāʻoihana kūkulu ma Kakaʻako ka mea i kākoʻo ai ʻo Lindsey iā ia, nāna i hāpai i kona inoa he moho.

“Aia he pilikia ma Kakaʻako,” i ʻōlelo ai ʻo Lindsey ma kahi nīnauele kelepona. “Ke lana nei koʻu manaʻo i ka hiki iā ia ke kōkua ma ka hoʻoholomua i kā kākou hana.”

Ua ʻōlelo ʻo Lindsey, ua kūlanalana kona manaʻo ma waena o Park a me Apo, ua manaʻo naʻe ʻo ia, ʻoi iki aʻe ko Apo ʻano he ikaika aʻe “no ka pono e hana pū me Kai Kahele” — he kanaka nona kahi ʻano ikaika aʻe nāna i kipaku iā Lindsey mai ke kūlana luna hoʻomalu o ka papa he ʻelua makahiki aku nei.

Kai Kahele was elected to the OHA Chairmanship at todayÕs OHA meeting. Photographed 12.04.24. (David Croxford/Civil Beat/2024)
Ua ʻāpono ʻia ko ka Luna Hoʻomalu o ka Papa Kahu Waiwai ʻo Kai Kahele noho ʻana he lālā kahu waiwai ma Kekemapa 2024. (David Croxford/Civil Beat/2024) David Croxford/Civil Beat/2024

E kākoʻo ana ʻo Kahele i ko Sylva noho moho ʻana ma ka hālāwai a ka papa. ʻŌlelo ʻo ia, he koʻikoʻi ko Sylva alakaʻi ʻana ma kēia wā loli nui o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi. Ua hoʻohālike ʻo ia iā ia me kahi hoʻokele ma luna o ka waʻa a me nā hihia kānāwai e ʻalo nei nā Hawaiʻi he ʻino weliweli e hōʻea mai ana i ke ʻalihi lani.

“ʻAʻole nō hoʻohala manawa kahi hoʻokele ʻoi a hōʻea pono ka ʻino i mua pono o ka waʻa no ka hoʻomākaukau ʻana,” wahi āna. “Heluhelu ka hoʻokele mākaukau i nā hōʻailona, ka makani, ke kai, a hoʻomākaukau i ka waʻa a me nā kānaka no ka huakaʻi.”

Ua ʻōlelo ʻo De Mont Manaole, kahi mea hoʻopaipai pono kaulike ma ke kānāwai, nāna i hāpai manaʻo ma ke kākoʻo iā Sylva ma ka Poʻakolu, ua pūʻiwa ʻo ia i ka manaʻo hoʻoholo o ka papa.

“Me he mea lā, ʻaʻohe mana o ka manaʻo o nā ʻōhua,” wahi āna i ʻōlelo ai.

Ua manaʻo ʻo ia, ʻo Sylva a me Park nā moho ikaika aʻe no kā lāua hana ma ka hoʻopaipai no nā Hawaiʻi. ʻO Sylva, wahi āna, he mea ʻo ia e ʻimi ana e kū i mua o ke Kiaʻāina Josh Green a koi e ʻoi aku ke kūlana o ka Hawaiʻi ma ka hoʻoholo ʻana me ka ʻoihana pūʻalikoa ma luna o nā ʻaelike ʻāina. A ua alakaʻi ʻo Park i ke Keʻena ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi.

No Apo, wahi āna, he “kanaka ʻo ia o ke Alanui Bishop” a Manaole e manaʻo nei, ʻaʻole i kū kāna hana he hana e hoʻopaipai ana no nā Hawaiʻi.

He mea ke kaʻawale o ka papa e hōʻike ana i ka hemahema i ke ākea, wahi āna, a me he mea lā, he “politika keiki.”

Ma kona ʻaoʻao ʻo ia ka Luna Hoʻokele Hoʻokō hou, e komo ʻo Apo ma kahi wā e piʻi aʻe nei nā hihia kānāwai no nā papahana Hawaiʻi. A e hālāwai pū ʻo ia me nā manaʻo hoʻoholo no ke ʻano e ʻimi aʻe ai i ke “ea” — he mea i kāpae ʻia he pahuhopu ma ko ke keʻena papahana hikiāloa i kekahi mau makahiki aku nei a i hoʻolauna hou ʻia e kekahi mau lālā papa kahu waiwai.

Ua ‘ōlelo ʻo ia, ʻo kāna makakoho mua ke kūkulu pilina me nā lālā papa kahu waiwai ʻē aʻe a me nā limahana o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi. Ma kahi hālāwai hōʻike manaʻo o kēlā Poʻahā aku nei, ua ʻōlelo ʻo ia no kona ʻike ʻana i kona kūlana he kūlana hoʻokuanaʻike i nā limahana o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi ma waena o ka “hūhā o waho.”

Ua wehewehe pū ʻo ia iā ia iho he alakaʻi hana pū e ʻimi mālie ana i ka hoʻolohe i ka poʻe ma mua o ka lele ʻana. I mea e kōkua ai i ka hoʻokaʻaʻike kūloko ma ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi, ua hāpai ʻo ia i kahi palapala “ʻoiaʻiʻo hoʻokahi” e hiki ai i nā limahana a manakia ke kiʻi no ka hoʻomaopopo ʻana i ka hana a ka hui me ke aʻo pū no nā papahana hou.

Ma ka hōʻuluʻulu i kahi manaʻo mai ke kiʻiʻoniʻoni ʻo “Lilo & Stitch,” ua wehewehe ʻo ia i nā kime āna i hana pū ai ma ke ʻano he ʻohana.

“ʻAʻohe lālā e waiho ʻia i muliwai,” wahi āna.

Blaze Lovell is a reporter for Honolulu Civil Beat.