Ka nota a ka luna hoʻoponopono: Unuhi ʻia na Ākea Kahikina. Click here to read this article in English.

Mai Kēkēmapa aku, ʻo De Mont Kalai Manaole ke kahu o nā ʻāina hoʻopulapula Hawaiʻi ma Nānākuli i waiho wale ʻia. 

He waihona ʻōpala kēia wahi ma mua, akā, makemake ka ʻOihana ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi iā Manaole e noiʻi i ka hana i mea e noho ai nā Hawaiʻi hale ʻole i nā ʻāina hoʻopulapula. ʻO ia kanaka kekahi o nā mea hoi he 29,000 a ʻoi e kakali ana i kahi palapala hoʻolimalima hale ma lalo o ke kānāwai pekelala i hoʻokumu ʻia he haneni makahiki i hala. 

Eia hoʻi, aia kona inoa ma ka helu 11,203 ma ka papa inoa no kahi hoʻolimalima ma Oʻahu, ʻo ia hoʻi, aia nō ʻo ia ma ka hope loa o ia papa inoa no ia mokupuni. Ua make loa nā kānaka he mau kaukani ma mua o ko lākou ʻae ʻia ʻana e hoʻolimalima, mai ka wā hoʻi i lilo ai ʻo Hawaiʻi i mokuʻāina i ka makahiki 1959. 

“Ua make loa koʻu makuahine, koʻu mau ʻanakē, me koʻu ʻanakalā me ka noho paʻa ʻana o ko lākou mau inoa ma ka papa inoa,” wahi a Manaole. “He kaʻi pilikia nui ko ʻoneʻi.”

ʻO Manaola, he 60 ona makahiki, a he pono kona kakali ʻana i mau makahiki hou aku ma o kahi kaʻina hana ma lalo o ka ʻAhaʻōlelo no ka hoʻolako kālā ʻana no nā papahana, ʻo ia hoʻi ka hai ʻana o ka mokuʻāina i mau limahana e kūkulu hale, a ʻo kona manaʻolana akula nō ia i ke koho ʻia ʻana o kona inoa. A, inā koho ʻia kona inoa, he pono naʻe ka loaʻa ʻana iā ia ke kālā i lawa ai ke kūʻai hale ʻana. 

Hiki i nā papahana pailaka e like me kā Manaole ke hoʻēmi iki i ka papa inoa, ʻaʻole e hoʻēmi nui ʻia ka papa inoa me ka ʻole o ke kālā mai ka mokuʻāina mai. I kēia makahiki naʻe, ʻaʻole i hāʻawi ʻia he kālā hou iā DHHL. 

“He lauana nō paha kēia, ʻo ia nō ke kālele ʻole ʻia ʻana o nā pilikia Hawaiʻi e ka hapanui o ko kākou mau hoa kau kānāwai,” wahi a ka Lunamakaʻāinana ʻo Dan Holt, ke alakaʻi o ka Haiamui Kuleana Hawaiʻi o ka Hale. 

ʻAʻole i hāʻawi ʻia he kālā hou iā DHHL e nā mea kau kānāwai i kēia makahiki. ʻAʻole i ʻaelike pū nā mea kau kānāwai i kahi papahana e waele aku i alahele no ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi e kūkulu aku ai i mau hale papaʻi ma Kakaʻako, he mea e loaʻa ai nā keʻena noho he 2,000. Ua hoʻolālā ʻia, he māhele kona no nā Kānaka Maoli wale nō. 

Na kēia papahana e hoʻēmi i ka pilikia nui ma Oʻahu, ka mea e pono ai nā keʻena noho hou aku he 13,000 i kēia kekeke e hiki mai ana i mea e kō ai ke koina. 

ʻAʻohe Kālā Hou No DHHL

Ua hoʻomaka ka Haiamui Kuleana Hawaiʻi i ke kau ʻahaʻōlelo me ka manaʻolana no ka hoʻoponopono nui ʻana i nā pilikia Hawaiʻi. Me ka lohi naʻe, ua make kāna mau pila a pau. 

ʻO kekahi pila no ka hoʻokumu ʻana i papahana no ka hoʻolaha ʻana i nā hua o nā pikineki Hawaiʻi, ua piholo nō ia ma nā kōmike o ka Hale ma Pepeluali. 

ʻO kekahi ʻē aʻe, nāna nō e hoʻonui i ka ʻauhau he Transient Accommodations no ka hoʻolako ʻana i kālā mau no ka ʻOihana ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi, ʻaʻole i loaʻa mai i ia pila kahi ʻaha hoʻolohe mai ke Kōmike Kālā o ka Hale. 

Eia hoʻi, ʻo ka pila na ka haiamu e hoʻolako i hui kālā hou no DHHL no ke kūkulu hale, ua make nō ia pila ma ka ʻaha kūkā.

I ka makahiki 2022, ua hāʻawi nā mea kau kānāwai i $600 miliona no ka hoʻēmi ʻana i ka papa inoa. I kēia makahiki, ua hāpai manaʻo nā mea kau kānāwai o ka Hale, e hāʻawi ʻia ana paha i $600 miliona hou aku ma hope o ko lākou haʻi ʻia ʻana e Kali Watson, ke poʻo o DHHL, e pono ana kēlā nui kālā i ke keʻena no ka hoʻokō ʻana i ka papahana no nā keʻena noho he 6,000 i kēia kekeke e hiki mai ana. 

Akā, ua loli kēlā mau papahana he mau manawa ma hope o ko Watson lilo ʻana i poʻo ma ka makahiki 2023, a ʻo ka piʻi kānalua nō ia o kekahi mau mea kau kānāwai i ke ʻano e hoʻohana ʻia ana ke kālā. 

Ua hoʻēmi ka ʻAha Kenekoa i ka nui kālā i $50 miliona. Eia naʻe, ʻaʻole i hiki i nā mea kau kānāwai ke ʻaelike me ka lōkahi i ka nui hope loa, a ʻaʻole i hāʻawi ʻia i kālā hou iā DHHL no ke kūkulu hale ʻana. 

Ua hāʻawi ʻia ke keʻena i $20 miliona i kēia makahiki no ka hoʻoponopono hale ʻana, ʻaʻole ke kūkulu ʻana i hale hou. 

Wahi a Watson, ʻaʻole i hoʻopilikia nui ʻia nā papahana kūkulu ke noʻonoʻo aku i ka wā e hiki pono mai ana.

“Hoʻomākaukau ʻē ʻia nā mea a pau,” wahi a Watson i ʻōlelo mai ai ma kahi nīnauele pōkole ma hope pono o ka hoʻopaneʻe ʻana o nā mea kau kānāwai i ka pila hoʻolako kālā. “Ke loaʻa a loaʻa ʻole ke kālā hou, ʻaʻohe o kākou ālaina ma ka holomua ʻana.”

Hoʻolālā ke keʻena e hoʻomohala i 29 mau papahana i kēia kekeke e hiki mai ana, a ua hoʻomaka ʻē ʻia ke kūkulu ʻana no ka hapalua o ia mau papahana. Ua kuhi ʻia, e loaʻa ana nā keʻena noho he 1,100 a ʻoi, wahi a ka ʻōlelo hōʻike a ke keʻena. 

Akā, ua ʻōlelo naʻe ʻo Watson, e pono ana i ke keʻena ke kālā hou i kēia mau makahiki e hiki mai ana no ka hoʻopau me ka hoʻomaka ʻana i nā papahana like ʻole i mea e emi ai ka papa inoa mai 30,000 ma kēia lā i 23,000 ma ka makahiki 2035.

“He pono kēlā kālā no ka hoʻohale ʻia ʻana o ko kākou poʻe Kānaka,” wahi a Manaole. 

Wahi a Holt, e hana ana ʻo ia ma nā mahina i mua o kēia kau ʻahaʻōlelo aʻe no ka hoʻopaʻa kālā mau ʻana no ke keʻena. ʻO ia hoʻi, makemake ʻo ia e hoʻonā i ke kānalua o nā hoa hana i ka hoʻohana kūpono ʻole ʻia ʻana o ke kālā, i mea e kākoʻo aku ai nā mea kau kānāwai i pila hoʻolako kālā hou i kēia makahiki aʻe. 

Ua kau kānāwai ka ʻaha hoʻokolokolo penei, ʻo ke ʻano e hoʻolako kālā ʻia ai ke keʻena, aia nō ia i ka ʻAhaʻōlelo.

“A wahi a ka maka ke ʻike aku, mau nō ko kākou hulikua ʻana i kēia ʻano mea,” wahi a Holt. “Nui ka uluhua.”

Ua Hoʻokū ʻIa Ke Kūkulu Ma Kakaʻako

ʻO kekahi pila na ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi no ke kāpae ʻana i ka pāpā ʻia o ke kūkūlu hale he ʻelua hale papaʻi he 400 kapuaʻi i Kakaʻako, ua hoʻomake wikiwiki ʻia ma ka ʻAhaʻōlelo. I Pepeluali nō i holo ai pēlā, ma hope o ka hoʻopau ʻana i ka manaʻolana ma o nā hoʻololi kānāwai lohi na ke Kōmike Ways and Means o ka ʻAha Kenekoa. 

ʻO ka hopena maoli, koe aku ia. Ke ana nei nā kahu waiwai o OHA i nā koho hoʻolimalima no kekahi o kāna mau ʻāina hale waihona i Kakaʻako. Akā, ʻo ke koho no ke alahele e hele aku ai no ke kūkulu hale, ʻaʻole i koho ʻia. 

Ua hāʻawi aku nā mea kau kānāwai ma ka moʻohelu kālā no ka Hawaiʻi Community Development Authority e mālama i noiʻi hoʻolālā nui hou no ka māhele ʻāina ʻo Kakaʻako Makai. Pono iā HCDA ke hoʻāpono aku i kā OHA mau papahana. A, wahi a ua keʻena kūkulu nei, makemake ʻia ka hoʻolohe hou ʻana i ke kaiāulu ma mua o ka hoʻāpono ʻia ʻana o ka hoʻololi pāpā ʻana e nā mea kau kānāwai. 

Ua ʻōlelo maila ʻo Kai Kahele, ka luna noho o ka papa kahu waiwai o OHA, i Ianuali hoʻi, ʻo kēia nō paha ka manawa hope loa e noi aku ana ke keʻena e kūkulu hale ma luna o nā ʻāina i kūʻai ʻia e ia keʻena ma o kahi hoʻonā me ka mokuʻāina i ka makahiki 2012. 

Akā, he pohihihi ke noʻonoʻo aku i ko OHA noi hou ʻole ʻana e kūkulu hale ma luna o kona mau ʻāina i Kakaʻako. 

“He makepono nui nō paha ia no ka lāhui,” wahi a Jacob Aki, he lālā o ko Oʻahu ʻAhahui Sivila Hawaiʻi. “Akā, pono nō ka wā lōʻihi no ia mea.”

Wahi a nā luna o OHA, e hele ana lākou i nā hālāwai papa kauhale ma Oʻahu, e laʻa ka hele pinepine ʻana i ko Ala Moana-Kakaʻako hālāwai, kahi e hāpai ʻia ana nā manaʻo hopohopo o nā kamaʻāina no laila mai i ko OHA kūkulu hale ʻana. 

ʻO kekahi papahana nui na ke keʻena no ka hoʻolako kālā ʻana i ana no nā ʻāina lehulehu me ka hoʻoponopono ʻana i ka nui kālā mai ka ʻāina mai i kēlā me kēia makahiki e pono ai ʻo OHA, ua make pū hoʻi ia pila ma ke kau ʻahaʻōlelo. Eia naʻe, wahi a Holt, he $1 miliona ko ka mokuʻāina no ka hoʻolako ʻana i kēlā papahana. 

Wahi a Brickwood Galuteria, he kahu waiwai, e hoʻolako ana nō paha ke keʻena i kāna hana ponoʻī, i loko nō o ka loaʻa me ka loaʻa ʻole o ke kālā no ke ana me ka hoʻoponopono kālā ʻana. Ua ʻōlelo maila ʻo ia, ʻo ka hehi mua, ʻo ia nō ka hoʻopaʻa ʻana i ʻaelike me ko ka mokuʻāina ʻOihana ʻĀina me ke Kumu Waiwai Kūlohelohe no ke alahele kūpono. 

ʻO ia hoʻi, na Galuteria—he mea kau kānāwai ʻo ia ma mua—i wehewehe maila i ke kau ʻahaʻōlelo, penei, he “ʻōmalumalu” nō ia.

I loko nō o ka hoʻoholomua ʻia ʻana o ka papahana ʻāina e ke keʻena, ua hōʻole nā mea kau kānāwai e hoʻolako kālā no nā kūlana ʻoihana hou ma OHA no ka hoʻokō ʻana i ka hoʻolālā kaʻakālai o ke keʻena no ka hoʻokāʻoi ʻana i ke ʻano o nā ʻōpio me ka hoʻokele waiwai no nā Kānaka Maoli. 

ʻO kekahi papahana ʻē aʻe no ka hoʻoponopono ʻana i ka helu noho o nā ʻaha iwi kūpuna, ua make pū nō hoʻi ia. Na kēia ʻano mau ʻaha e koho i ke ʻano e mālama ʻia ai nā iwi Hawaiʻi ke huʻe ʻia mai ma ke kūkulu hale ʻana. 

Akā, ʻaʻole lawa ka helu o nā lālā no ka hālāwai pono ʻana o kēlā, kēia ʻaha. Ua hōʻike leʻa ʻia kēia pilikia ma Kauaʻi i kēlā makahiki aku nei i ka wā i kūkulu ʻia ai kahi ʻōnaehana lua wai lepo ma kekahi hale ma ke awa o Hanalei, a ua huʻe ʻia nā iwi ʻōiwi. ʻAʻole i hālāwai ka ʻaha no Kauaʻi mai ka makahiki 2022 aku. 

I loko nō o ka make o nā pila kuleana Hawaiʻi he nui, ua ʻōlelo naʻe ʻo Aki o ka ʻAhahui Sivila Hawaiʻi, ua loaʻa mai i nā Kānaka Maoli nā kūlana koʻikoʻi ma nā papa luna me nā kōmike o ka mokuʻāina. 

ʻO Todd Apo ka luna noho o ka Hawaiʻi Tourism Authority ma hope o ke kīpaku ʻana iā Mufi Hanneman ma muli o kekahi noiʻi loina kūpono. 

A ua hōʻoia ka ʻAha Kenekoa i ka mea hana noʻeau ʻo Hannah Springer ma ke Kōmike Mālama Wai ma hope o ke kāpae ʻia ʻana o kā Kiaʻāina Josh Green koho moho ma muli o ke kūʻēʻē ʻana o nā hui mālama ʻāina. 

“ʻAʻole pili wale kēia i ka hoʻāpono ʻia ʻana o nā pila, a i ʻole ke komo ʻana o nā Kānaka Maoli i ka ʻAhaʻōlelo,” wahi a Aki. “ʻO ka mea nui nō naʻe, ʻo ia nō ke komo ʻana o nā Kānaka i nā kūlana koʻikoʻi nona ke kuleana nui ma ke kau kānāwai ʻana.”

ʻO kā Civil Beat kūkala nūhou ʻana i pili i ka ʻAhaʻōlelo o Hawaiʻi, ua kākoʻo hapa ʻia e ka Donald and Astrid Monson Education Fund. 

Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.